تقدیم به تمام دوستداران فرهنگ و هنر کردی
templates for Your weblog List of Iranian Top weblogs
شاعیری گه وره ی گه له که مان ماموستا قانع

 

وشه ی خوشه ویستی
ویستم وشه یه ک بنوسم

جوانتر بێ له وشه ی خوشه ویستی

پینوسه که م که وته له رزین له ناو ده ستم

وتی ناتوانم بنوسم وشه ی جوانتر

لاپه ره که م گرموله کرد و فرێم دایه

سوچێکی ژوره بێ ده نگه که م
لاپه ریه کی ترم هینا ویستم بنوسم

ئازیزم چاوروان به به م زوانه من دێمه وه

کاتێک که وا توزیک من بیرم کرده و ه

که زانیم مردن چاوه راونی منه

ژیانی خوش له مێژ ساله له گه ل من دا نامویه یاخود دوژمنه

که زانیم به گه یشتن زور ئه سته مه

وتم دلم بوت زیندو بێ گه ر چی دور بێ به لام گشت کات هه ر هی تو بێ
کاغه زه که م لول کردو فریم دایه سوچێکی تر له ژوره که م
لاپه ره یه کی ترم هێنا ویستم بنوسم بێ تو ناژیم وه ره بو لام کاتیک که بیرم کرده وه تو له قه فه سی ژینیکی تر به لام دلم لای تو دا زور ئارامه گه ر چی دوریی به لام هه ست ده که م دلی تو دایمه هه ر وا له لامه
لاپه ره که م گرموڵه کرد فرێم دایه سوچێکی تر
لاپه ره یه کی ترم هینا پینوسه که م له سه ر لێنوس وا راهینا

که بنوسم له نزیک و دور ده ت په رستم هه تا کوو له ژیانابم

من هی توم و تو هی منی هه ر تویی ته نیا ئاواته که م تویی مه به ستم

 

لینک نوشته

پیشکه ش به ئه وانه ی ماموستا هیمن یان خوش ده وی

 

فرمێسکی گەش... 

قەت لە دنیا دا نەبوو بێجگە لە ناخۆشی بەشم

مات و داماوو پەشێو و بێکەس و چارە ڕەشم

سەردەمێک ئاوارە بووم و ماوەیێکیش دەسبەسەر

نەمدی ڕووی ئاسوودەیی هەر توشی گێرەو قەرقشم

دابی کوردی وایە کەس لاگیری لێقەوماو نیە

بۆچی سەرکۆنەی بکەم،لێم زیزە یاری مەهوەشم

تیغی بێ مەیلی و جەفای ئەو نازەنینە دڵڕەقە

جەرگی لەت کردووم بە جارێک،ئەنجنیوێ سینەشم

کوشتمی و شەش خانی ئوممێدی لە من گرتن حەریف

مۆرە هەڵداوێم و بێهودە بە هیوای دوو شەشم

نابینی زەردە لە سەر لێوی کەسێ لەم شارە دا

گەر خەم و دەردی دڵی خۆمیان بە سەردا دابەشم

خۆشەویستی گۆشەکەی تەنیایی هەر ئەژنۆکەمە

بۆیە ڕۆژو شەو وەها گرتوومەتە نێو باوەشم

ناهێڵێ دوژمن بە ڕەنگە زەردەکەی من پێکەنێ

تا دەمی مردن ئەمن مەمنوونی فرمێسکی گەشم

شاعیرێکی ڕاست و یەک ڕووم و فیداکار و نەبەز

کوردە موحتاجی محەک نیم،زێڕی بێ غەلل وغەشم...

 

لینک نوشته

چین و ماچین.. شیعریکی ماموستای پایه به رز نالی

 

چین و ماچین.. 

خه‌تتات فه‌رموو كه‌ خۆشه‌ چین و ماچین

كه‌ ناچین لێره‌ خۆشه‌ چینی ماچین

برۆت هه‌رچین و په‌رچه‌م چین له‌سه‌رچین

ئه‌مه‌نده‌ چینه‌ قوربان پێم بڵێ چین؟

شكافێكه‌ كڵافه‌ی نافی زوڵفت

ده‌رێژێ میسك و عه‌مبه‌ر لێره‌ تاچین

له‌سه‌ر به‌رگی گوڵێكی باغی حوسنت

هه‌زار گوڵچینی بێ به‌رگ و نه‌وا چین؟

ئه‌تۆ میهری و مه‌هرویان ستـاره‌ن

له‌ خزمه‌ت شه‌وقی تۆدا شه‌وچرا چین

هه‌موو زه‌ڕراتی میهری ڕوته‌ باقین

خودامان بۆ به‌قایه‌ لێره‌ لاچین

بڵێ نالی به‌ ئه‌ربابی وه‌فا بێــن

هه‌موو موحتاجی خاك و بێڵ و پاچین

 

لینک نوشته

پیشکه ش به ئه وانه ی به خوینی له شیان نامه ی ئازادی و رزگاریان بو کوردستان نوسیوه ماموستا قانع

 

کونجی به ندیــــخانه..

ئاخرین ماڵی ژیانم کونجی به ندیخانه یه
ئه م که له بچه مه رهه می زامی دڵی دێوانه یه
بووکی ئازادیم ئه وێ خوێنم خه نه س بۆ ده ست و پیی
ئه ڵقه ئه ڵقه ی پێوه نم وه ک پڵپڵه و له رزانه یه
گه رچی دوژمن وا ئه زانێ من به دیلی لاڵ ئه بم
باش بزانێ کونجی زیندانم قوتابی خانه یه
گرتن و لێدان و کوشتن عامیلی ئازادییه
تۆپ و شه ستیر و که له بچه لام وه کوو ئه فسانه یه
بیری ئازادیم له زیندانا فراوانتر ئه بێ
قۆڕَ به سه ر ئه و دوژمنه هیوای به به ندیخانه یه
گه ر به ئازادی نه ژیم مردن خه ڵاته بۆ له شم
نۆکه ری و سه ر دانه واندن کاری نامه ردانه یه
چاوه ڕوانی شۆڕشێکم عاله مێ رزگار بکا
میلله تم بۆ ئه و مه به سته کردوه ی شێرانه یه
چه کی شۆڕشگێڕی من نووسین و بیر و باوه ڕه
راپه ڕینه هه ڵمه ته پڕ نه عره ته ی کوردانه یه
قانعم ئه مڕۆ له زیندانا به ئازادی ئه ژیم
سه د هه زار له حنه ت له وه ی وا نۆکه ری بێگانه یه

 

 

 

لینک نوشته

نگاهی تـاریخی به وضعیت كردهای ایران

نگاهی تـاریخی به وضعیت كردهای ایران

 

كردها صاحب یكی از قدیمی‌ترین تمدن‌های مشرق زمین به شمار می‌روند. آن‌ها در منطقه‌‌ی خاورمیانه سكنی دارند و به‌ عنوان بزرگترین مردمان بدون دولت (بیش از 40 میلیون نفر جمعیت) شناخته شده ‌اند.

میلان كوندرا رمان‌نویس مشهور می‌نویسد: «هیچ چیز به اندازه ‌ی غم مشترك، آدم‌ها را به این سرعت و سهولت به هم نزدیك نمی‌كند.»

زندگی كردها هم كه در غم و بدبختی خلاصه شده‌ است سبب نزدیكی بیش از پیش کوردها به یکدیگر بوده و رابطه‌ ای بین جنبش‌ها و قیام‌های‌شان در چهار گوشه ‌ی كوردستان برقرار کرده است. هر قیامی در گوشه‌ ای از كوردستان، تأثیری دو چندان بر سایر نقاط گذاشته و قیام‌های دیگری را سبب شده ‌است.

كوردستان سرزمین كهن‌سال آریایی‌ها، مهد فرهنگ‌های غنی و دارای تمدنی دیرین است و از ویژگی‌های فرهنگی متنوعی برخوردار می‌باشد. شاید همین تاریخ و فرهنگ و تمدن باشد كه كوردستان را به نوعی از سایر مناطق متمایز می‌كند.


ادامه مطلب
لینک نوشته

ماههای كردی و معانی آنها

ماههای كردی و معانی آنها

 

نام و معانی ماههای سال در زبان كردی

قوم‌ ماد در مناطق‌ مختلف‌ ایران‌، به‌ ویژه‌ در منطقه‌ غرب‌ پراكنده‌ بود گستردگی‌ قلمرو سكونت‌ این‌ قوم‌ و تنوع‌ اقلیم‌ آن‌ سبب‌ شد كه‌ مورخین‌ برای‌ تنظیم‌ اقتصاد، معیشت‌ و تطبیق‌ فعالیت‌های‌ خود با آن‌، چند نوع‌ تقویم‌ را پدید آورند. در نواحی‌ مرتفع‌ شمالی‌ تقویم‌ شبانی‌ بر مبنای‌ محاسبات‌ خورشیدی‌ و در نواحی‌ پست‌تر جنوبی‌ تقویم‌ زراعتی‌ بر مبنای‌ گردش‌ ماه‌ و طلوع‌ ستاره‌ سهیل‌ به‌ وجود آمد عشایر كوچ‌رو، ییلاق‌ و قشلاق‌ خود را براساس‌ فصل‌ خورشیدی‌ تنظیم‌ می‌كردند.


ادامه مطلب
لینک نوشته

مشاهیر کرد را از یاد نبریم
مشاهیر کرد را از یاد نبریم

شیخ محمد مردوخ کردستاتی ملقب به آیت الله دانشمند نامدار کردستان ‌

دکتر سوران کردستانی، نواده آیت الله مردوخ، محقق و نویسنده کرد، بنیانگزار کلاسهای آموزش زبان کردی و نمایشگاههای کردستان شناسی

ملا مصطفی بیسارانی

عبدالرحیم تایجوزی

حسین مجدی(مهابادی

حامد كاتب الأسرار بیسارانی

عبدالحسین فاضل گروسی

* صیدی هورامی (شاعر)

استاد علامه ملا عبدالكریم مدرس

محمد علی سلطانی

ابراهیم احمد

احمد خانی

پیره‌میرد

جگرخون (جگرخوین)

جلادت علی بدرخان

دلدار

رضا طالبانی

رشید یاسمی

نگار ‌ شرف خان بدلیسی (تاریخ‌)

شامی کرماشانی (شاعر نابینای کرمانشاهی)

شیرزاد حسن

شیرکو بیکس

عبدالرحمن شرفکندی (هه ژار ‌)

معروف کوکه ای ‌

عبدالله پشیو

عرب شامیلوف

مستوره اردلان ‌

نالی

معینی کرمانشاهی

مقداد بدرخان

وفایی

یاشار کمال

هیمن

قانع مریوانی

محمد قاضی

سواره ایلخانی‌زاده

میرزای هورامی (شاعر)

ملا حسن دزلی

‌ عبدالحمید بدیع الزمانی سنندجی استاد ممتاز دانشگاه تهران

پروفسور دکتر ارسلان شادمان استاد ممتاز دانشگاه تهران

محمد شیخ الاسلام کردستان

اسعد شیخ الاسلامی استاد دانشگاه تهران و بنیانگذار کرسی فقه شافعی در دانشگاه تا مقطع دکتری

ملاابوبکر مصنف چوری

ملاعبدالله بیتوشی

ابوسلیمان کردی امام مسجد الحرام

حاج شیخ شهاب الدین نقشبندی امروله ‌

عبدالحکیم گونتو مهجوری

حبیب الله کاشتر پدر بابا مردوخ روحانی

باباشیخ مردوخ روحانی نویسنده تاریخ مشاهیر کرد

ماجد مردوخ روحانی نویسنده و مترجم و نویسنده فرهنگ لغت فارسی کردی

دکتر محمدصدیق مفتی‌

مجتبی میرزاده آهنگساز بزرگ

عبدالله هزارکانیان استاد آیت الله مردخ و عالم سنندج

عبدالله تا استاد ادبیات عرب

مجتبی شمسی پور دکترا شیمی تجزیه. چهره ماندگار ایران.استاد دانشگاه رازی کرمانشاه ‌

‌نمایشنامه نویس عراقی. ‌ محی الدین زنگنه

(سعید نجاری)آسو

 

 

لینک نوشته

مناجات كوردی کورمانجی

مناجات كوردی کورمانجی

 

خودی وو  دبینم   قودره تا  ته          ب  چاوان  دیاره  حکمه تا  ته

ژ سدقا دل هاتمه به رده ری ته          شه رمسارم ئه ز ژکه ره ما  ته

دزانی جه م ته ئه زپرر زه لیلم          لی  دپاریزم  ئه ز حورمه تا  ته

خودی  توخالقی ئو ئه ز  به نده          گونه هکارم ئه زم  شه رمه نده

ژ بو که ره ما ته  حه وجه دارم          تال ئو شیرینی ته ژبومن  قه نده

هه بون  ئو  نه بونا  من ژ ته یه         تو چی بخوازی  ته نی ئه و رنده

خودی ووتوغه نی ئوئه زفه قیرم         تو قه ییوم ,ئه زئیتیم ئوسه غیرم

ل په ی ته هه رتم ئه ز ئه سیرم

 

لینک نوشته

فقی تیران(شاعر و عارف )

 

فقی تیران(شاعر و عارف )

 

فقی تیران : (1660 -1590 )

فقی تیران متولد روستای میکس یا موکس ( نام ترکی آن باغچه سرای است )  از توابع حکاری ( جوله مرگ ) بوده که الان جز استان وان می باشد .نام اصلی او میر محمد بوده است , اجداد او از دولت عثمانی اجازه نامه میری را گرفته بودند , شاید هم خود او یک میر بوده است چرا که نام اصلی او همان طوری که گفته شد میر محمد بوده است .


ادامه مطلب
لینک نوشته

نقده کردستان

نقده کردستان

موقعیت شهرستان

شهرستان نقده در قسمت جنوبی استان آذربایجان غربی ایران قرار دارد و مرکز آن شهر نقده‌است. این شهرستان در دشت نقده واقع شده و دشتی حاصل‌خیز است در اوایل آبادانی این سرزمین برنج یکی از عمده محصولات زیر کشت آن بوده و از شمال به دریاچه ارومیه اشراف دارد. دارای باغ‌های سیب و انگور بی‌مانند به طور عمده می‌باشد.

شهرستان نقده در استان آذربایجان غربی با پهنه‌ی حدود 10 کیلومتر مربع در جنوب استان قرار دارد بر اساس کاوشهای باستانشناسی شکل گیری آن را 7000 سال پیش از میلاد تخمین می‌زنند تپه حسن لو نیز با قدمت 6000 ساله یکی از مناطق تاریخی و فرهنگی این شهرستان می‌باشد که جام زرین حسنلوکه مربوط به 700 سال پیش از میلاد است همراه اشیاء بسیار زیاد دیگر نیز از این تپه باستانی پیدا شده است. بر اساس مستندات باستان شناسی این تپه در طول اعصار مورد سکونت اقوام آشوریها ، ماننا و مادها بوده است.

جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۱۷٬۸۳۱ نفر بوده‌است که از این تعداد ۵۹٬۲۵۰ نفر آنان مرد و ۵۸۵۸۱ نفر آنان زن بوده‌اند.

از جمله صاحب نامهای محاصر این شهرستان می‌توان از زنده یاد محمد اوراز کوهنورد نامی جهان و مولود بایزیدی قهرمان کاراته که جزء شش نفر اول کشور در این رشته می باشد و محسن شادی که در رشته قایقرانی فعالیت دارند.

معانی نقده

نقده به عقیده ترک زبانان از واژه‌ی نقیده به معنای آبادی نقی آمده است و به گفته ایشان نقی یکی از فرمانروایان (خان) روستا بوده است اما به عقیده کرد زبانان این نمی‌تواند درست باشد زیرا کمتر اتفاق افتاده است که نام یک شهر را از حاکمی که زمانی در آن حکمرانی داشته است انتخاب گردد زیرا در اثر تغییر و تحول اعصار حاکمان از بین رفته‌اند و حاکمانی جدید بر سر کار آمده‌اند و مطمئنا ایشان نام رقیب پیشین خود را بر ملکی که اکنون خویش بر آن حکومت می‌کنند نمی‌توانند تحمل کنند و حتی در کتابهای تاریخی معتبر نیز نامی از این حاکم وجود نداشته است فقط در چند کتاب آن هم از کتبی که توسط خود ترک زبانان نوشته شده است بنابر این این استدلال نمی‌تواند درست باشد. از نظر کرد زبانان نقده از دو واژه‌ی "نق" با فتحه روی "ن" و "ق" ( نَقَ) و یا به صورت کردی " نه‌قه "و "ده" که همانطور که کرد زبانان متوجه شده‌اند نه‌قه در زبان کردی به لاکپشتهای کوچکی که در آب زندگی می‌کنند گفته می‌شود ، در شهرستان نقده به دلیل آبخیز بودن و مجاورت با رودخانه مقدار بسیار زیادی از این جانداران در روستای نقده در گذشته وجود داشته است و حتی به گفته‌ی ریش سفیدان تا قبل از انقلاب نیز مقدار بسیاری از آنها وجود داشته‌اند که هرجایی میشد انها را دید اما به تدریج به دلیل خشک سالی و ورود فاظلابها به رودخانه مقدار آنها از بین رفته است که وجود این لاکپشتها را هیچ کس نمی‌تواند انکار نماید بنابر این بر اساس این استدلال نقده به معنای روستای لاکپشت‌های آبی ، که بدون دخل و تصرف در شکل کلمه و نحوه‌ی تلفظ کلمه این معنا بسیار منطقی تر و نزدیک به واقعیت می‌باشد.

در بین اهالی بومی منطقه شهرستان نقده به دو صورت دیگر نیز نامیده می‌شود . در بین ترک زبانان با دو تلفظ به نام سلدوز یا سولدوز که به صورت تحت الفظی به معنای سول "کنار" دوز" نمک" می‌باشد که در واقع این معنا را میرساند که این شهرستان زمانی به دریاچه‌ی ارومیه بسیار نزدیک بوده است که بر اساس اسناد تاریخی این شهرسان یا منطقه همیشه بسیار سرسبز بوده است که همچنان که همگی میدانید دریاچه ارومیه به دلیل حجم زیاد نمک زمینهای اطراف را تبدیل به شوره زار نموده که امکان رویش علف هرز نیز در آن امکان پذیر نمی‌باشد. در میان کرد زبانان نیز نقده با نام سندوس نیز نامیده می‌شود یا به صورت کاملتر "ده‌شتی سندوس " به معنای دشت سندوس که سندوس از لغات کردی به معنای "دشت سرسبز و حاصلخیز" می‌باشد که با توجه به شرایط منطقه می‌توان معنای حاصلخیز را نزدیکتر به دشت زیبای نقده دانست این لغت بارها در کتب تاریخی کرد زبانان و حتی شرق شناسان همراه دو کلمه دیگر "لاجان " و"پیران" به چشم می‌خورد (منطقه لاجان که در بین مردم منطقه گاهی به شهرستان پیرانشهر نیز اطلاق می‌گردد در واقع دشت اطراف پیرانشهر است که به طرف شهرستان نقده متمایل است و پیران دشت پیران است که به طرف سردشت متمایل می‌گردد که نام شهرستان نقده نیز از پیران یعنی شهر پیران ( که یک قوم بزرگ نیز بوده است ) گرفته شده است. لازم به توضیح است که معانی لغات ترکی از منابع ترک زبانان گرد آوری شده است و شخصا معنا نکرده‌ام. زمان سکونت ترک زبانان به سال 1245 هجری قمری بر می‌گردد که ایل قره پاپاق از شوروی سابق بر اساس موافقت نامه‌ای که با حکومت آن عصر ایران داشته اند به این منطقه و مناطق شمال آذربایجان غربی کوچانیده شده اند که مطوئنا افرادی که به صورت اندکی با تاریخ آشنایی دارند این مسئله را بارها مشاهده نموده‌ و ماجرای آن نیز برای شما روشن می‌باشد (باز لازم به یادآوری می‌باشد که این شهرستان 7000 سال پیش از میلادبه وجود آمده است).

 

لینک نوشته

طبقه بندی زبانهای دنیا و مقدمه‌ای بر زبان

طبقه بندی زبانهای دنیا و مقدمه‌ای بر زبان

زبان شناسان زبانهای زنده دنیا را توسط فاكتورهای مختلفی مورد بررسی و طبقه بندی قرار می دهند تعدادی از این فاكتورها عبارتند از تعداد افرادی كه در دنیا به این زبان تكلم میكنند ، میزان پراكندگی آن ، وجود مشاهیری كه با آن زبان تكلم میكنند ، میزان دلبستگی كسانی كه آن زبان زبان مادری آنهاست، به آن زبان ، تعداد كتب و نوشته ها ، و در عصر حاضر میزان گسترگی این زبان در اینترنت و تلاش زبانشناسان زبان مربوطه برای به روز كردن آن زبان با پیشرفت تكنولو‍ژی و ... كه تعدادی از اینها در زیر آمده است و سپس طبقه بندی ذكر شده است . كه نشان می دهد زبان كردی تا چقدر غنی میباشد كه با تمام تلاشهایی كه كشورهای بسیاری برای دشمنی با این زبان كرده اند باز در رتبه قابل قبولی نسبت به زبانهای دیگر دنیا قرار گرفته است ..

منبع : مجله بین المللی

ایجاد نظم در بی نظمی زبانی بابلی* لوئی ژان کالوه در مخالفت بااصل سیاسی – زبانی مبنی بر اینکه همه زبان ها برابرند تلاش می کند تا مجموعه بسیار پراکنده ای را ساماندهی کند که زبان های جهان تشکیل می دهند . او با بررسی افراد دوزبانه و قرار دادن معیارهای معتبر در برابر همدیگر تلاش می کند تا نمایه ای تطبیقی از زبان های دنیا را ارائه کند ... حدود هفت هزار زبان بر روی کره زمین شمرده شده است و اگر ملاحظه کنیم که تقریبا دویست کشور وجود دارد به صورت میانگین برای هر کشور تعداد سی و پنج زبان هست . البته این میانگین ها ، میانگینی بیش نیستند . بعضی کشورها مانند هند، کامرون،کنگو یا مکزیک دارای تکثر زبانی فراوانی هستند .دیگر کشورها مانند ایسلند بروندی از تکثر کمتری برخوردارند . از طرفی این پراکندگی نابرابر زبان ها در مقیاس قاره ای نیز وجود دارد . بعضی قاره ها مانند آفریقا ( که 30 درصد زبان ها در آن تکلم می شود) یا آسیا ( 33 درصد )از نظر زبانی غنی هستند در حالی که اروپاازاین حیث به طرزی خاص فقیر است ( 3 درصد زبان های دنیا در آن تکلم می شود ) . اما تکثر زبانی در همه جا هست ما همیشه با زبان ها مواجه هستیم و می توانیم دو نگاه متفاوت به آن بیافکنیم . نگاه اول به توصیف تک تک آن ها بسنده می کند . نگاه دیگر که جامعه را از نظر زبانی مورد بررسی قرار می دهد که همان نگاه جامعه شناختی زبانی می باشد .

مدل دوزبانگونگی: جامعه شناسی زبان در دهه شصت تلاش کرده است تا این وضعیت های تکثر زبانی را با قرار دادن آن ها در بررسی های خود مورد توجه قرار دهد. امروزه چیز مهمی از آن باقی نمانده است بجز مدل پیشنهادی چارلز فرگوسون "مدل دوواژگانی" یعنی زندگی مسالمت آمیز دو شکل یک زبان که تحت عنوان گونه " فرادست " و گونه " فرودست " در آمده اند. بدین ترتیب وضعیت دوواژگانی کشورهای عربی ( عربی کلاسیک/ عربی" لهجه ای" ) هائیتی ( زبان فرانسه / زبان کرئول ) یونان ( کاتارووسا / یونانی عامی ) یا سوئیس آلمانی زبان ( آلمانی سوئیس ) را از نظر پراکندگی اجتماعی کاربرد ها توصیف می کرد. بر این نظر بود که فرد با والدین و دوستانش به گونه " پایینی " ( عربی لهجه ای، کرئول ... ) صحبت می کند اما در سر کار یا برای نوشتار از گونه " بالایی " ( عربی کلاسیک، فرانسه ... ) استفاده می کند . بدین ترتیب حالت دوزبانگونگی مدت مدیدی به عنوان یک مدل موثر و کارا تلقی شده است سپس از سوی آندسته از زبانشناسان مورد بحث قرار گرفته است که در جنبش های آزادی خواهانه یا مطالبات زبانی مشغول هستند . بر خلاف آنچه که فرگوسون نوشته بود آن ها خاطر نشان می کردند که دوواژگانی یک وضعیت یکنواخت میان دو صورت زبانی نیست بلکه بیشتر یک وضعیت کشمکش یا سرکوب می باشد . آنان در باره وضعیت زبان کرئول زبانان یا کاتالان زبان ها این چنین نشان می دادند که از یک طرف زبان قدرت نخبگان دنیای سیاست و فرهنگی و از طرف دیگر زبان عامی وجود دارد و این باعث شد ه بعضی ها از میان آنان پیشنهاد کنند که نظام سلطه بر چیده شود . به عنوان مثال در مورد زبان کاتالان کاری شود که به این زبان همان نقشی داده شود که تاکنون زبان اسپانیولی ایفا کرد ه است این همان چیزی است که روابط تنگاتنگ میان جامعه شناسی زبان و سیاست های زبانی را تبیین می کند .هرچه که باشد ما در اینجا فقط توصیف وضعیت های محدود و جزئی را داریم چون دو گونه ای که " بالایی " و " پایینی " تلقی شده اند فقط دو صورت از میان تعداد زیاد دیگری بوده اند . به عنوان مثال شاید میان دو صورت زبان آلمانی بخشی از سوئیس حالت دوواژگانی وجود دارد اما در آنجا زبان فرانسه نیز تکلم می شود همچنین زبان های مختلف مهاجران مانند پرتغالی، کردی، ایتالیایی، ترکی...وجود دارد و این یعنی وضعیت خیلی پیچیده است.

مدل جاذبه ای : برای توصیف این پیچیدگی ( زبانی ) بابلی است که که در سال 1999 مدل " جاذبه ای " را پیشنهاد کردم (1) که از این نظر ناشی می گردد که می توان با در نظر گرفتن این که زبا ن ها در میان خود به واسطه افراد زبانی به هم مرتبط هستند می توان در میان این بی نظمی نظمی را حاکم نمود . بنابراین نظام دو زبانی طبقه بندی آن ها به ما امکان می دهد روابط میان این زبان ها را از نظر جاذبه ارائه کنیم .حول یک زبان کاملا محوری ( مانند انگلیسی ) که سخنورانش گرایش شدیدی به تک زبانی بودن دارند در این صورت حدود ده زبان فرامحوری ( مانند فرانسه اسپانیولی عربی چینی هندی مالایی ... ) جذب می شوند که سخنورانش به هنگام دوزبانی بودن یا زبان کاملا محوری یا یک زبان فرامحوری هم سطح آن را یاد می گیرند . حول این زبان های فرامحوری حدود صد الی دویست زبان مرکزی جذب می شوند که آن ها نیز به نوبه خود محور جذب چهار الی پنج هزار زبان محیطی هستند ( به طرح مدل جاذبه ای مراجعه شود ) . بنابراین در هر یک از سطوح این نظام دو گرایش ظهور می یابند یکی در جهت دوزبانی گری " افقی " ( یادگیری یک زبان همسطح زبان خود ) و دیگری در جهت دوزبانی گری عمودی ( یادگیری یک زبان دارای سطح برتر ) در حالیکه این دو گرایش پایه مدل بنده هستند . این سازماندهی از نظر نوعی آمار زبان های دنیای یک سلسله مراتب نیست بلکه شکل ظاهری ناشی از یک اصل سازمان دهنده می باشد. یعنی یک زبان فرامحوری به هیچ وجه نسبت به یک زبان فرامحیطی " برتر " نیست بلکه صرفا جایگاهی متفاوت را در دامنه زبانی جهانی شدن طبق توصیف بنده به خود اختصاص داده است و این صورت ظاهری عملا هر روز تایید می شود . به عنوان مثال یک فرد دوزبانی بامبارا / فرانسوی در کشور مالی در 99 درصد موارد زبان اولش بامبارا می باشد و یک فرد یک زبانی آلزاسی / فرانسوی همیشه زبان اولش آلزاسی است . یک فرد دوزبانی کابیلی / عربی در الجزایر تقریبا همیشه زبان اولش کابیلی می باشد و... مطمئنا می توان مثال ها را بی نهایت افزایش داداما این ها کافی است تا به ما نشان دهد که پایه این سازماندهی جاذبه ای شاهدی است بر روابط زور . سازماندهی جهانی روابط میان زبان هایی که می خواهیم این مدل جاذبه ای را درباره شان بکار ببریم به نوعی تصویری است از یک روند ناپایدار روابط زور . امروز زبان انگلیسی نقطه اوج آن می باشد که زبانی کاملا محوری است اما واضح می باشد که این وضعیت می تواند متحول شود و یک زبان دیگر در آینده می تواند این جایگاه را بگیرد . کدام زبان ؟ پیش بینی آن آسان نیست همان قدر که شاید زبان محوری آتی هنوز وجود ندارد یا متوجه آن نیستیم .

طبقه بندی 88 زبان اول دنیا بر اساس مجموع ارزشها؛:

1- انگلیسی 2- فرانسه 3- اسپانیولی 4- آلمانی 5- ژاپنی 6- هلندی 7- عربی 8- سوئدی 9- ایتالیایی 10- دانمارکی 11- ایسلندی 12- فنلاندی 13- رومی 14- روسی 15- لهستانی 16-پرتغالی 17- نروژی 18- ( چینی ) ماندرین 19- عبری 20- چک 21- اسلوونی 22- مجاری 23- کره ای 24- ارمنی 25- استونی 26- ترکی 27- یونانی 28- کاتالانی 29- اسلوواکی 30- کروواتی۳۱- کردی 32- بلاروسی 33- آلبانیایی 34- رومانیایی 35- کیروندی / رواندایی36- تاگالوگ 37- هندی 38- باهاسا 39- بلغاری 40- فارسی 41- صربی 42- قزاقی 43- هاائوسائی 44- پئول 45- پنجابی 46- سواحیلی 47- آذری 48- بنگالی 49- مینی 50- هاکا 51- ویسایان / سبوئانو 52- اردو 53- سیندی 54- ویتنامی 55- بامبارا 56- ازبکی 57- یوروبا 58- پشتو 59- تامول 60- نپالی 61- گوارانی 62- ایگبو 63- تایلندی 64- جاوانایی 65- یوئه 66- ووئی 67- اکراینی 68- خمری 69- آفریقایی 70- سودانی 71- گرجی 72- بوجپوری / بیهاری 73- خیانگ 74- مادوری 75- گانی 76- ژوانگی 77- گوجاراتی 78- تلوگو 79- ماراتی 80- مالایی 81- سینگالی 82- راجاستانی 83- کاننادا 84-اوریایی 85- آمهاریک 86- آسامایی 87- شونا 88- بیرمانی

اهمیت زبانها: این موضوع سوالات دیگری را مطرح می‌کند. چگونه می توان اهمیت نسبی زبان ها را اندازه گرفت؟ چگونه عناصری را بشناسیم که شاید در وضعیت کنونی عناصر تحول را بیان دارند؟ در کل هنگامی که درباره اهمیت یک زبان سوال می‌کنیم به تعداد سخنوران آن اشاره می‌کنیم یعنی هر چه تعداد سخنوران یک زبان بیشتر باشد به همان میزان " اهمیت " آن زیاد می باشد . نگرانی این است که به عنوان مثال زبان چینی تعداد سخنورانش بیشتر از انگلیسی می باشد در تعداد کشورهای خیلی محدودتری وجود دارد به واسطه ترانه و آواز و سینما كمتر گسترش یافته و در اینترنت کمتر به کار رفته است و ... به عنوان مثال زبان های که بیشترین تعدادسخنوران را در جهان دارند عبارتند از : 1- ( چینی ) ماندرین 2- انگلیسی 3- هندی 4 – اسپانیولی 5- روسی 6- باهاسا 7- پرتغالی 8- بنگالی 9- عربی10- اردو 11-ژاپنی 12-فرانسه این تنها طبقه بندی ممکن نیست . اگر تعداد کشورهایی رادر نظر بگیریم که این زبان ها در آن رسمی یا در کنار زبانی دیگر رسمی هستند در این صورت ترتیبی متفاوت بدست می آوریم. 1- انگلیسی 2- فرانسه 3- عربی 4- اسپانیولی 5- پرتغالی 6- آلمانی 7- مالایی 8- چینی و ... اگر اکنون جایگاه زبان ها را در اینترنت در نظر بگیریم یک سلسله مراتب دیگر مطرح می شود : 1- انگلیسی 20/35 درصد 2- چینی 70/13 درصد 3- اسپانیولی 9درصد 4- ژاپنی 40/8 درصد 5- آلمانی 90/6 درصد 6- فرانسوی 20/4 درصد 7 – کره ای 90/3 درصد 8- ایتالیایی30/3 درصد 9- پرتغالی 10/3 درصد 10- مالایی 80/1 درصد 11- هلندی 70/1 درصد12- عربی 70/1 درصد. همچنین می توانیم تعداد جوایز ادبی نوبل را در نظر بگیریم که به نویسندگان این زبان‌ها اهدا شده است که به این صورت می شود: 1- انگلیسی 2- فرانسه 3- آلمانی 4- اسپانیولی 5 – روسی 6- ایتالیایی 7- سوئدی 8- دانمارکی 9- چک 10- هلندی11- لهستانی 12- ژاپنی و... می بینیم که بعضی زبان ها تقریبا همیشه در صدر قرار دارند حالا عامل آن هر چه که باشد و دیگر زبان ها فقط در بعضی فهرست ها ظاهر می شوند ( مثلا زبان پرووانسالی بنگالی یا ییدیش ( عبری اروپای مرکزی و شرقی ) برای جایزه نوبل ) . با توجه به این ملاحظات می باشد که فهرستی از زبان های دنیا را ارائه داده‌ایم که عبارتند از مجموعه ای از عوامل ( تعداد سخنور، حضور در اینترنت، تعداد کشورهایی که زبان در آن رسمی است، جریان ترجمه به و از آن زبان، تولید و صدور فیلم کتاب موسیقی، جایزه ادبی نوبل، میزان رشد جمعیت کشورهایی که آن زبان در آنجا تکلم می شود، وجود نرم افزار پردازش متن اصلاح کننده املا و ... ) که طبقه بندی زبان های دنیا را از نظر " اهمیت " شان به این صورت ارزیابی شده بدست آورده ایم. این فهرست پس از اتمام در اینترنت در دسترس قرار خواهد گرفت و به به صورت منظم از نظر تغییر و تنوع عوامل مورد نظر به روز خواهد شد (2). در مرحله اول تعداد زبان های مورد نظر را محدود خواهیم کرد( زبان هایی که بیش از ده میلیون نفر به آن سخن می گویند ) تا به تدریج این فهرست را گسترش دهیم که تمام زبان ها را در بر گیرد . بنابراین فهرست مقایسه ای زبان های جهان یک ابزار مرجع ایجاد خواهد کرد یعنی محلی برای حقایق جامعه شناسی زبان که حرکت های زبانی وتغییرات روابط میان زبان ها را همزمان با جهانی شدن قابل درک خواهد نمود. این خود به تصمیم گیری از نظر سیاست زبانی ( سیاست تدریس زبانها، ارتقا بعضی زبان ها و ... ) که بر پایه عوامل هدف هستند کمک خواهد نمود ..

 

نوشته ی:پروفسورلوئی ژان کالوه

ترجمه ی : علی بلخکانلو

 

لینک نوشته

کرمانشاه و دلیل فارسی حرف زدن
 

**********************************************

*کرمانشاه و علت فارسی حرف زدن کرمانشاهی ها*

**********************************************

سه‌رچاوه‌ مێژوویه‌كان ده‌یسه‌لمێنن، كه‌ كرماشان شارێكی‌ كوردیه‌. "ناسرالدین شاه‌" له‌سه‌فه‌رنامه‌كه‌ی‌ سه‌باره‌ت بۆ كرماشان ئاوا باس ده‌كات: "كرماشان شارێكه‌ پێكهاتووه‌ له‌خێڵه‌كانی‌ كه‌ڵهۆڕ، زه‌نگنه‌، گۆڕان‌و سه‌نجاوی‌‌و هتد...) هه‌روه‌ها رۆژهه‌ڵات ناسێكی‌ ئالمانی‌ كه‌ سه‌ردانی‌ كرماشانی‌ كردووه‌ ده‌ڵێت: "كرماشان تا ساڵی‌ 1903 فارسی‌ تێدا نه‌بووه‌ ته‌نیا له‌20كه‌س نه‌بێت كه‌ ئه‌وانیش وه‌كو كۆمپه‌ر بۆكاركردن هاتوونه‌ته‌ ئه‌م شاره‌".

هه‌ڵكه‌وتی‌ جوگرافی‌‌و ستراتیژی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر 3 رێگای‌ به‌ناوبانگ‌و گرنگ له‌رێگای‌ ئاوریشم 2رێگای‌ شاهه‌نشاهی‌ 3رێگای‌ گه‌وره‌ی‌ خۆراسان كه‌ ده‌كرێ‌ وه‌كو ده‌روازه‌ی‌ ئاسیا سه‌یری‌ بكه‌ین گرنگی‌ دیكه‌زاگرۆش نشینه‌كان له‌وه‌دایه‌ كه‌ زۆربه‌ی‌ له‌شكه‌ركێشییه‌كان‌و شه‌ره‌ مێژوویه‌كانی‌ به‌ناوبانگ وه‌كو هێرشی‌ عه‌ره‌ب سه‌ركوردستان‌و ئێران، هێرشی‌ ئه‌سكه‌نده‌ر بۆ ئێران، شه‌ری‌ عێراق‌و ئێران‌و هتد...) له‌م ناوچه‌یه‌ ده‌ستی‌ پێكردووه‌‌و هه‌لایه‌ك بتوانیت له‌سه‌ر ئه‌م ناوچه‌یه‌ زاڵ‌ بێت ئه‌وا سه‌ركه‌وتنی‌ خۆی‌ مسۆگه‌ر ده‌كات بۆیه‌ به‌رده‌وام داگیركه‌ران‌و دۆژمنانی‌ گه‌لی‌ كورد هه‌ستیان به‌گرنگی‌ ناوچه‌كه‌ كردووه‌‌و هه‌وڵی‌ زاڵ‌ بوون له‌سه‌ر ئه‌م ناوچه‌یانه‌ داوه‌‌و به‌داخه‌وه‌ تا راده‌یه‌كی‌ به‌ره‌چاو توانیویانه‌ له‌م سیاسه‌ت پێشكه‌وتون به‌ده‌ست بێنن.

رۆژگارێك (له‌سه‌رده‌می‌ مه‌شروته‌) هه‌ر له‌ده‌شتی‌ خانه‌قین هه‌تا مایه‌شت‌و سه‌نجاوی‌ سه‌ركرده‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ كورد "داوودخانی‌ كه‌ڵهۆر" هه‌موو خێڵه‌كان‌و عه‌شره‌ته‌كانی‌ موكریان، هه‌ورام، جاف، سه‌نجاوی‌ لۆر‌و له‌ك بۆ دامه‌زراندنی‌ كیانێكی‌ سه‌ربه‌خۆ كۆ ده‌كاته‌وه‌‌و له‌سه‌ر ئامانج‌و خه‌بات‌و به‌شداری‌ كردنی‌ دژی‌ مه‌شروته‌ بۆ هاوریه‌كانی‌ ئه‌وا باس ده‌كات: "ئێمه‌ ده‌بێ‌ وه‌كو كه‌ریم خانی‌ زه‌ند كه‌ توانی‌ بێته‌ پاشای‌ ئێران بتوانیم به‌سه‌ر ئێران دا زاڵ‌ بین‌و ئه‌گه‌ر نه‌مانتوانی‌ ئه‌وا كیانێكی‌ سه‌ربه‌خۆ له‌م ناوچه‌یه‌ پێكدێنین چون هه‌م سوپامان هه‌یه‌‌و هه‌م لێهاتووین".

ئه‌مه‌ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئه‌م كه‌ڵه‌ پیاوه‌ ده‌رده‌خات كه‌چی‌ به‌داخه‌وه‌ ئێستا كه‌ رۆڵه‌كانی‌ تووشی‌ قه‌یرانێكی‌ پێناسه‌ بوونه‌ته‌وه‌‌و ئیدی‌ كوردی‌ ئاخاوتن لای‌ هه‌ندێك له‌م خه‌ڵكه‌ سه‌رشۆری‌‌و شه‌رم‌و دواكه‌وتوویی‌‌و ئه‌گه‌ر كه‌سێك له‌شاره‌كانی‌ دیكه‌ی‌ كوردستانیان له‌شوێنكی‌ تر سه‌ردانی‌ ئه‌م شاره‌ بكات وا هه‌ست ده‌كات كورده‌كان میوانن‌و كۆچیان كردووه‌ بۆ ئه‌م شاره‌‌و فارسه‌كانیش ئه‌گه‌ر به‌دوای‌ مێژوو په‌یدابوونی‌ ئه‌م زمانه‌ی‌ ئێستا كه‌ وه‌كو تاعون هاتووه‌ ناو كۆمه‌ڵگای‌ كرماشان واته‌ فارسی‌ كرماشانی‌! كه‌ نه‌فارسییه‌كی‌ روونه‌‌و نه‌كوردێكی‌ پۆخت ده‌مانباته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می‌ دامه‌زراندنی‌ حكومه‌تی‌ قاجار له‌ئێراندا‌و په‌ره‌سه‌ندنی‌ دام‌و ده‌زگا ئیداری‌‌و ناردنی‌ خزم‌و كه‌س‌و كاری‌ نزیك به‌ده‌رباری‌ شاه‌ بۆ ناوچه‌كانی‌ دیكه‌ ئێران كه‌ هه‌موویان فارس‌و به‌زمانی‌ فارسی‌ قسه‌یان ده‌كرد. به‌س بوو تاخه‌ڵكی‌ نه‌خوێنه‌وار بۆ پێوه‌ندی‌ گرتن له‌گه‌ڵ‌ ده‌سه‌ڵات‌و حكومه‌ت پێویست بوو فێری‌ زمانی‌ فارسی‌ بن.

سه‌ره‌تا توێژی‌ بازاری‌ كه‌ بۆ كڕینی‌ شتومه‌ك‌و پێوه‌ندی‌ بازه‌رگانی‌ كه‌ له‌ناوه‌ند (تاران) بوو ده‌ستی‌ پێكرد هه‌ندێك جار به‌هۆی‌ لاوازی‌‌و نه‌خوێنه‌واری‌ له‌فارسی‌ ئاخاوتن دا تووشی‌ كێشه‌ ده‌بوون بۆ پركردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م بۆشاییه‌ وشه‌ی‌ كوردیان تێكه‌ڵ‌ دواتر په‌یتا په‌یتا له‌لایه‌ن توێژه‌ جۆراوجۆر پێشوازی‌ لێكرا به‌فارسی‌ كرماشانی‌كه‌ هیچ بنه‌مایه‌كی‌ ئاكادمی‌ نه‌له‌باری‌ نوسین‌و نه‌پێشینه‌ی‌ مێژووی‌ نه‌بوو ده‌كه‌وێته‌ ناو كۆمه‌ڵگا‌و به‌فه‌رمی‌ له‌لایه‌ن كاربه‌ده‌ستان ئه‌وكاته‌ پێشوازی‌ ده‌كرێت. لێره‌دا پرسیارێك دێته‌ گۆرێ‌ ئاخۆ بۆچی‌ پێشوازی‌ لێكرا؟ ئه‌گه‌ر كه‌سێك به‌زمانی‌ فارسی‌ بدوایه‌ له‌داب‌و نه‌ریتی‌ فارسی‌ پێره‌وی‌ بكردبایه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵك رێز‌و حۆرمه‌تی‌ تایبه‌تی‌ هه‌بوو ئیدی‌ كاتێك به‌م ئاسانییه‌ به‌هاو رێزی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ به‌ده‌س دێت بۆچی‌ ئه‌وان كه‌ڵكی‌ لێوه‌ر نه‌گرن! له‌سه‌ره‌تا ئه‌وانه‌ دوور له‌چاوی‌ خزم‌و كه‌س‌و كاری‌ خۆیان به‌فارسی‌ ئه‌دوان ته‌نانه‌ت له‌نێو ماڵ‌ هه‌ر به‌كوردی‌ قسه‌یان ده‌كرد به‌ڵام له‌شوێنه‌ گشتیه‌كان زمانی‌ خۆیان ده‌گۆرا‌و ده‌بوون به‌فارس. به‌ره‌به‌ره‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك ده‌چوو بۆ بازار‌و بۆ ئه‌وه‌ی‌ خۆی‌ له‌كه‌سانێكی‌ لادێ‌‌و گۆندی‌ جیابكاته‌وه‌ به‌م فارسییه‌ ده‌هاته‌ ئاخاوتن. ئه‌م شه‌پۆلی‌ فارسی‌ وتنه‌ زوو له‌نێوان خه‌ڵك په‌ره‌ی‌ سه‌ند‌و حكومه‌ته‌كانی‌ یه‌ك له‌دوای‌ یه‌ك كه‌ڵكیان لێ‌ وه‌رگرت تاكو ئێستا وه‌كو دیارده‌یه‌كی‌ به‌رچاو ماوه‌ته‌وه‌ ململانییه‌ ده‌گاته‌ ده‌زگای‌ راگه‌یاندنی‌ دۆژمنانی‌ كورد‌و جوانی‌ سیمای‌ خۆی‌ پیشان ده‌دات ئه‌لبه‌ت ئه‌وان فاكته‌رێكی‌ به‌هێزی‌ دیكه‌یان به‌ده‌سته‌وه‌ بوو. واته‌ ئایین به‌دوو به‌ره‌كی‌ خستنه‌ ناو نه‌ته‌وه‌كه‌مان (شیعه‌‌و سۆنی‌، سنه‌یی‌‌و كرماشانی‌، جاف كرماشانی‌، وه‌....هتد) كه‌ له‌سه‌رده‌می‌ رزاخان ده‌گاته‌ لوتكه‌‌و تزی‌ یه‌كپارچه‌یی‌ ئێران‌و یه‌ك زمانی‌ ده‌س پێده‌كا به‌ڵام به‌شێكی‌ زۆریش له‌خه‌ڵك به‌رامبه‌ر به‌م پیلانه‌ هه‌ڵوێستی‌ خۆیان به‌شێوازی‌ جۆراوجۆر وه‌كو شێعر قسه‌ گرتووه‌ نیشان ده‌دا بۆ نمونه‌:

خۆم كرماشانی‌ فارسی‌ نییه‌زانم

وه‌زووانی‌ كوردی‌ ده‌رد له‌گیانم

نه‌فارس‌و نه‌كورد زووان دوجۆره‌

خودایش بزانی‌ ئی‌ كاره‌ زووره‌

توخۆ كوردیگی‌ بیوده‌سه‌ فاس

خودا كردییه‌‌و دی‌ كه‌س نیناس

ئه‌م شێعره‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر زمانی‌ خه‌ڵك به‌تایبه‌ت خه‌ڵكی‌ كه‌ڵهۆر كه‌ له‌هه‌موو كاتێكدا به‌رگری‌ له‌خۆی‌‌و زێدی‌ نیشتمانی‌ كردووه‌ دۆژمنانی‌ كوردیش وه‌كو به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م سیاسه‌ته‌كانی‌ شۆفینیزمی‌ خۆیان زانیویانه‌ دوایی‌ رزا شا‌و هاتنه‌ سه‌ركاری‌ كوره‌كه‌ی‌ هه‌مه‌ رزاشا كرماشان ده‌بێ‌ به‌مه‌ڵبه‌ندی‌ رادیو‌و ته‌له‌فزیۆن رێكخراوی‌ فه‌رهه‌نگی‌ په‌ره‌ده‌ستێنێت‌و كه‌سانێكی‌ دڵسۆز وه‌كو مامۆستا مه‌زهه‌ری‌ خالقی‌‌و مامۆستا سه‌یه‌د تاهیری‌ هاشمی‌ مامۆستا مه‌لا محه‌مه‌دی‌ ره‌بیعی‌ حه‌سه‌ن زیره‌ك‌و ماموستا میرزاده‌ رۆڵی‌ چاكیان ده‌گێرا هه‌موو ئه‌وانه‌ نه‌یانتوانی‌ رۆڵی‌ فارسی‌ نووسینی‌ روشنبیرانی‌ كرماشانی‌ وه‌كو مه‌نسووری‌ یاقووتی‌ عه‌لی‌ ئه‌شره‌فی‌ ده‌رویشیان لاری‌‌و ئه‌فغانی‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ بۆ راژه‌ به‌زمانی‌ فارسی‌ به‌رچاو نه‌گرین.

ئه‌م ره‌وته‌ واته‌ هه‌ژمونی‌ زمانی‌ فارسی‌ به‌سه‌ركورد هه‌تا ده‌چوو په‌یتا په‌یتا زۆرتر‌و زاڵ‌ تر ده‌بوو كه‌ وای‌ لێ بێت بگاته‌ ناوماڵان‌و بنه‌له‌كانیش له‌ترسی‌ ئه‌وه‌ی‌ منداڵه‌كانیان له‌قوتابخانه‌‌و كۆمه‌ڵگا تووشی‌ كێشه‌ نه‌بن ده‌بنه‌ پاڵپشت بۆ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ به‌بێ‌ بیركردنه‌وه‌ له‌ره‌هه‌نده‌كانی‌ دوایی‌‌و داهاتوو‌و زۆرجاریش منداڵ‌ خۆی‌ حازر به‌قه‌بولی‌ كردنی‌ ئه‌م به‌زمه‌ نه‌بوو به‌ڵام له‌لایه‌ن باوك‌و دایك وه‌كو فه‌رزێك به‌سه‌ریان ده‌سه‌نپدرا.

ئه‌م عه‌قلانیه‌ته‌ كه‌ ئاخاوتن به‌زمانی‌ فارسی‌ نیشانه‌ی‌ پێشكه‌وتوویی‌‌و شارستانیه‌ته‌‌و كورد بوونی‌ كوردی‌ ئاخاوتن هه‌ژاری‌‌و دواكه‌وتوییه‌. ده‌بێته‌ نمونه‌‌و مۆدێل له‌ناو كۆمه‌ڵگای‌ ئه‌م شاره‌ ئه‌م سرینه‌وه‌ی‌ زمان‌و فارساندن كه‌ بچوكترین‌و كه‌مترین هه‌زینه‌‌و تێچووی‌ بۆ دوژمنان‌و له‌هه‌مان كات خۆكوژێكی‌ هێمن‌و كاره‌ساتێكی‌ كوشنده‌یه‌ بۆ نونه‌ته‌وه‌كه‌مان ده‌خۆلقێنێت ده‌بێته‌ هێلی‌ سیاسی‌‌و هزری‌ حكومه‌ته‌كانی‌ داگیركه‌ر‌و هه‌تا سه‌ره‌تای‌ ده‌هه‌ی‌ 90 پێش چوونیكی‌ به‌خۆی‌ ده‌بینێ‌ به‌ڵام به‌خۆشیه‌وه‌ ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌م ساڵانه‌دا ده‌كه‌وێته‌ ناو رۆژڤی‌ توێژی‌ گه‌نج‌و لاو‌و خوێندكار‌و مشتومه‌ری‌ له‌ناو كۆر‌و كۆمه‌ڵ‌ ئه‌ده‌بی‌‌و ئاكادمی‌ كان‌و شرۆڤه‌ لێده‌كه‌ن وه‌كو ئه‌ركێكی‌ روشنبیری‌‌و راژه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ده‌بێته‌ پێشه‌یان‌و هه‌ڵێك ده‌ره‌خسێنت بۆ چاپی‌ كتێب‌و گۆڤار به‌شێوه‌زاری‌ كه‌ڵهۆری‌‌و په‌ره‌سه‌ندنی‌ بیری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ هه‌ڵبه‌ت رۆڵی‌ سه‌ته‌لایت‌و راگه‌یاندنی‌ كوردی‌ له‌م سالانه‌دا توانی‌ تا راده‌یه‌ك ئاستی‌ هوشیاری‌ سیاسی‌‌و نه‌ته‌وه‌یی‌ به‌رزبكاته‌وه‌‌و رێگربێت به‌رده‌م پرۆژه‌ی‌ تواندنه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌مان.

هه‌نووكه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی‌ ساڵانی‌ رابردوو خه‌ڵكانێك له‌ناو ساڵاندا فارسی‌ قسه‌ده‌كه‌ن (به‌پێ‌ نه‌ریتێك كه‌ ئاماژه‌مان كرد) و له‌شوێنه‌ گشتیه‌كان‌و كۆمه‌ڵگا به‌زمانی‌ كوردی‌ دێنه‌ ئاخاوتن كه‌ ده‌كرێ‌ وه‌كو هه‌نگاوێك به‌ره‌‌و پێش چوون سه‌یری‌ بكه‌ین‌و بایه‌خی‌ پێ‌ بده‌ین.

له‌كۆتاهی‌ دا كێشه‌ی‌ كرماشان قه‌یرانی‌ پێناسه‌یه‌‌و پێویستی‌ به‌خه‌باتێكی‌ فه‌رهه‌نگی‌‌و سیاسی‌ هه‌مه‌ لایه‌نه‌یه‌‌و پێویسته‌ حیزبه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان به‌سیاسته‌كانی‌ خۆیان بچنه‌وه‌‌و میكانیزمی‌ تایبه‌ت بۆ ئه‌م ناوچه‌یه‌ بدۆزنه‌وه‌ دوور له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ ته‌سكی‌ حیزبایه‌تی‌‌و تاكه‌كه‌سی‌‌و ناوچه‌ گرایی‌ وه‌كو ئه‌ركێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و نیشتمانی‌ به‌رچاو بكرێت ته‌نها به‌سۆز خه‌مخوری‌ نه‌بن له‌گرنگی‌ ناوچه‌كه‌ بۆ هه‌ر چوارپارچه‌ی‌ كوردستان تێرامانین بكه‌ن

لینک نوشته

برگزيده‌ای از كتاب خاندان كرد اردلان در تلافي امپراطوري‌هاي ايران و عثماني

برگزيده‌ای از كتاب خاندان كرد اردلان در تلافي امپراطوري‌هاي ايران و عثماني

مراسم پيروزي خسرودوم (سال‌هاي 1180-1193 ق)

از زمان‌هاي قديم رسم بر اين بود كه شاهزادگان اردلان در بازگشت از نبردهاي موفقيت‌آميز يا غيبت‌هاي درازمدت، طبق مراسمي فاتحانه –كه به احتمال قريب به يقين ريشه در سنن گوراني و يارساني داشت- مورد استقبال قرار گيرند.

از صادق الملك وقايع نويس نقلي به ما رسيده است كه عيناً در زير مي‌آيد.

اين شهادت كه به اواخر قرن نوزدهم ميلادي و در نتيجه پس از سقوط سلسله اردلان مربوط مي‌گردد، ابعاد معنوي يا رساني اين مراسم را حذف كرده است. با اين وجود به شكلي ممتاز شرايط استقبال از خسرودوم در بازگشت از شيراز در سال 1180 ق، را به تصوير مي‌كشد و به ويژه هماهنگي بين جماعات مذهبي و طبقات اجتماعي مختلف را گزارش مي‌دهد. در حقيقت شاهزاده همواره حامي تمامي مردمش و ضامن همزيستي آنان بود.

نخستين گروه بزرگان و شخصيت‌هاي غيرمذهبي (اعيان) شاهزاده‌نشين به همراه اسبان پرشماري در همدان در انتظار خسرودوم بودند. بنا بر سنت رايج، شاهزاده و همراهانش مي‌بايست وسايل نقليه‌اي را كه از پايتخت امپراطوري (اصفهان، شيراز يا بعدها تهران) براي بازگشت به كشور در اختيارشان قرار داده بودند، رها كنند تا سوار بر اسباني از نژاد كردستان اردلان پاي به سرزمين بگذارند. اين نژاد اسب از دوران باستان به خاطر قد، ظرافت و سرعتش شهره بود.

بخش عمده بزرگان در روستاي نمان (در اواخر قرن نوزدهم ميلادي، اين دولت صلوات‌آباد ناميده شد. (مردوخ، تاريخ، ص 131) در يك فرسنگ و نيم سنه واقع در ورودي خطه قشلاق انتظار شاهزاده را مي‌كشيدند. نمان در گذشته محلي براي زوار يا رساني بود و تصور اينكه شاهزاده در بدو ورود قصد بجاآوردن مناسك مذهبي داشت را موجه مي‌نمايد. گروه پيشواز سپس مي‌بايست به هيئت پيشواز ملحق شود، تا به همراه شاهزاده عازم سنه گردند.

در مجاورت پل قشلاق واقع در نيم فرسنگي پايتخت، گروهي سوزماني (سوزماني كه مردان و زنان‌شان از زيبايي خيره كننده‌اي بهره مي‌ردند يكي از اقوامي بود كه حرفه‌اش ايجاد سرگرمي از طريق رقص و آواز بود. آنان در دربار از جايگاه ويژه‌اي برخوردار بودند. (كرپورتر، سفرها، دوم، ص 568) متشكل از مردان و زنان به رقص و نواختن موسيقي مشغول بودند. كمي دورتر در كنار رودخانه قشلاق شاهزاده براي نوشيدن چاي و شربت‌هاي خنك در زير چادري كه توسط علما برپا شده بود متوقف شد. علما سپس به جماعت همراه پيوستند، تا برخي سواره و ديگران پياده طي راه نمايند.

گردنه پيرمحمد (در حال حاضر يكي از محله‌هاي سنندج است) محل اجتماع نمايندگان اصناف مختلف و اقشار مسيحي و كليمي بود. به احتمال فراوان زرتشتيان نيز حاضر بودند، زيرا جماعتي از آنان در سنه مي‌زيست. (محله زرتشتيان كه جبرآباد (گبرآباد) ناميده مي‌شد در بخش شمالي پايتخت واقع شده بود).

هنگام ورود شاهزاده، اصناف خيرمقدم گفتند، پس از آنان نوبت به خاخام رسيد كه به زبان عبري دعا بخواند و در پي او نيز كشيشي به زبان آشوري يا كلده‌اي همان آرزوها را تقديم شاهزاده كرد. هر يك از نمايندگان جماعات، مراسم قرباني كردند گاو يا حيوان ديگري را بجا آوردند و سپس لاشه‌ها به فراشخانه يا مسئول نقارخانه فرستاده شد.

از پل قشلاق تا كاخ، هيئت پيشواز ابعاد چشمگيري يافت. نوازندگان نقاره‌‌خانه، دراويش، لوطيان، پهلوانان (ورزشكاران زورخانه) و سپس نوازندگان شيپور، دف، ضرب و طبل و مطربان بهمراه ميمون‌ها يا ماسك‌هاي هيولاهاي اسطوره‌اي (ديوها)، آكروبات‌ها و شعبده‌بازان به استقبال‌كنندگان ملحق شدند و در كارهاي خارق‌العاده، بازي و سرگرمي به رقابت پرداختند. فروشندگان چاي و خشكبار و غذاهاي آماده با فرياد يا آواز در جلب مشتريان كوشيدند. با شليك دو يا سه گلوله توپ شاهزاده وارد مركز حكومت شد. نيروهاي او به نشانه احترام راهرويي بلاانقطاع از دروازه تا كاخ تشكيل دادند.

همه زنان شهر سر و صورت را آراستند، زيباترين تزئينات و جواهرات خود را آويختند و بر روي بالكن‌ها اجتماع كردند، تا به هنگام عبور شاهزاده و استقبال كنندگان ادب بجا آورند.

مستوره در اشعارش آورده است كه شاهزاده در طول مسيرش سكه‌هاي نقره پخش مي‌كرد. مردم اين سكه‌ها را نگاه مي‌داشتند، چون باور داشتند كه «آنها شانس مي‌آورند». (مستوره، ديوان، ص 10؛ واسيلييوا، سنندج، ص8).

توسعه اقتصادي و اجتماعي كردستان اردلان

دوره يازده ساله‌ايي كه از بازگشت شاهزاده خسرودوم گذشت (1180-1191ق)، شاهد صلح پايداري در سروستان اردلان بود. تا آغاز خصومت‌ها بين ايران و پاشاليك بغداد، مرزها نسبتاً آرام بود و روابط بين كردستان اردلان با كردستان بابان –كه شاهزاده‌اش از طرفداران ايران بود- بدون حادثه گذشت. دربار عثماني هم‌چنان گرفتار اروپا شده بود كه براي مدتي ايران را فراموش كرد. در حقيقت از سال 1182ق، سلطان مصطفي سوم- كه عميقاً ضد روس بود- علي‌رغم تلاش‌هاي صلح‌ جويانه علما، وارد جنگ ويرانگر شش ساله خود خواسته‌اي عليه روسيه شد.

حكومت شاهزادگان بابان ميان دوره‌اي بيش نبود. خسرو دوم طرح‌هاي بازسازي و عمران اقتصادي و اجتماعي كشور را كه پس از عزل ناتمام رها شده بود از سرگرفت. تاريخ نگاران كرد آورده‌اند كه در زمان حكومت خسرودوم، شاهزاده‌نشين به اوج عظمت و قدرت تاريخ خود رسيد و ياد دوران فرمانروايان بزرگ، هلوخان و خان احمد خان اول را در اذهان زنده كرد، به ويژه اينكه مردم از دستاوردهاي آن كاملاً بهره‌مند گشتند. خسرودوم با اقتدار و قاطعيت تمام فرمان راند. او شخصيتي ظريف‌ بين داشت و مي‌توانست محاسن هر كسي را تشخيص دهد. پس هر كس را سرجاي خودش قرار مي‌داد. برداشت وي از قدرت همانا بهبود اوضاع و نه استقرار استبداد بود. او حافظ عدالت اجتماعي بود و آنرا تا دوردست‌ترين روستاهاي شاهزاده‌نشين تعميم داد. هرگونه عمل جابرانه توسط حكام، خوانين يا بزرگان سرزمينش صورت مي‌گرفت، مشمول مجازات مي‌گرديد. در طول حكومت خسرودوم، مردم در آرامش و امنيت زيستند. به گفته مستوره گويي دوره ظهور حضرت مهدي (عج)  فرا رسيده بود. (مستوره، تاريخ، ص 113).

خسرودوم از وضعيت ژئواستراتژيكي كشورش كه ولايتي هم‌مرز با عثماني و دور از پايتخت يعني شيراز بود، بهره گرفت و فقط دوهزار تومان خراج پرداخت در حاليكه والي لرستان بيست‌هزار، والي عربستان پانزده هزار، حاكم اصفهان هفتاد هزار و حاكم شيراز يكصد و هشت هزار مي‌پرداختند. درآمدهاي كردستان اردلان كه «دارالشجاعه» خوانده مي‌شد در توسعه كشور هزينه شدند. شاهزاده از ورود به نبردهاي ويرانگر اجتناب كرد و هر بار راه حل ديپلماتيك را به لشكركشي ترجيح داد. همانطور كه قبلاً اشاره كرديم او در طول حياتش نه مالي اندوخت و نه ثروتي انباشت.

شاهزاده جاده‌ها را تعمير و كاروانسراهاي ويران شده را بازسازي كرد و تعدادي جديد نيز ساخت. امنيت راه‌هاي ارتباطي مجدداً برقرار شده بود. تمام اينها باعث گرديد، تجارت با ساير ولايات ايران، همچنين با لرستان، عراق و بغداد توسعه يابد. در سرتاسر شاهزاده‌نشين بناهاي عمومي متعددي از جمله بازارها، اماكن مذهبي، حمام‌ها و مدرسه‌ها ساخته يا بازسازي شدند. از طرف ديگر براي از ميان برداشتن فقر، شاهزاده مواجب ماهانه‌اي براي محروم‌ترين افراد مقرر نمود و فرمان داد كه در مساجد غذاي مجاني توزيع كنند.

يكي از بلندپروازي‌هاي خسرودوم برقراري صلح در اورامان بود. در واقع پس از مرگ حاكم آنجا بهرام سلطلان اول در سال 1104 ق، وارثان ماجراجويش براي كسب قدرت به جان يكديگر افتادند. خسرودوم پس از بازگشت به قدرت در سال 1170ق، رضاسلطان (1170- 1195ق) يكي از نوادگان متعدد بهرام سلطان اول را در رأس اورامان بزرگ (تخت و لهون) گمارد و از وي حمايت كامل كرد. از سوي ديگر، والي با گل‌اندام خانم خواهر يا دختر رضاسلطان وصلت كرد، تا اين زن بعدها مادر والي امان‌الله خان‌ اول (1214-1240ق) گردد. (مردوخ، تاريخ، ص 150).

رضا سلطان فرد لايقي از آب درآمد و توانست اقتدار خود را بر خانواده‌اش اعمال كند و سياست اقتصادي و اجتماعي خسرودوم را پياده نمايد. در طول حكومت بيست و پنج ساله او، مردم اورامان كه از قديم‌الايام در كشاورزي و فنون آبياري شهره بودند، در رونق و آرامش روزگار سپري كردند.

در سنه، خسرودوم مجموعه‌اي عظيم به وسيله يك معمار محلي ساخت كه «دارالاياله» يا عمارت حكومتيش (بيروني) مي‌ناميدند كه براي ضيافت‌ها استفاده مي‌شد (بعدها «تالار تپوله» ناميده شد). يك حمام، يك مسجد بسيار زيبا و چهارباغ را دربرمي‌گرفت. (مستوره، تاريخ، ص112 ؛ مستوره، صص201-202 ؛ اسماعيل، ص 16؛ مردوخ، تاريخ، ص132 ؛ صادق الملك، ص 159.).

او همچنين بنايي عظيم روبه غرب از نام خودش ساخت كه «خسرويه» ناميده شد و داراي سالن مراسم كه تالار باشكوه و مجللي بود. براي اين ابنيه كه عموماً از آجر و سنگ ساخته مي‌شد از مرمرها و رخام‌هاي شاهزاده‌نشين استفاده شد. كردستان اردلان از قديم به خاطر هنرمندان، صنعتگران و بافندگانش به ويژه در زمينه فرش (سنه/ سه‌نه)، كار روي چوب (كنده‌كاري و منبت كاري) و مرمر، مينياتور و خوشنويسي شهره بود. بزرگترين هنرمندان، صنعتگران و معماران كشور در ساخت اين ابنيه خصوصاً خسرويه شركت جستند. زيباترين فرش‌ها و منسوجات سنه براي آرايش و تزئين سالن‌هاي آن بافته شد. در جلوي خسرويه نيز حوض بزرگي مزين به فواره‌هاي پرشمار بنا گرديد.

علاوه بر اين، خسرودوم پس از تقويت ديوارهاي بلند مقر حكومتش، در سال 1184 ق، به بازسازي كامل پس قشلاق بر روي رودخانه‌اي با همين نام واقع در نيم فرسنگي غرب سنه مبادرت ورزيد. بنابر رسوم آن دوران، تاريخ اين بازسازي يعني سال 1184ق، در عبارتي خام و ساده به حروف ابجد ارائه شده است: «چه نيكوتر شد از كهنه پل نو». (مردوخ، تاريخ، صص 54، 132).

شاهزاده خسرودوم به سبب محاسنش كه تلفيقي از تواضع و عظمت بود از طرف مردم كرد لقب (خان درويش) و همچنين (خسروخان برگزيده) گرفت. (باباني، ص51).

اكراد اردلان به لطف او توانستند دوباره هويت و غرور ملي‌شان را به دست آورند. اشعار، آوازها، ترانه‌ها و قصه‌هايي كه به نقل وقايع و اتفاقات مهم آن دوران مي‌پردازند، هم به صورت روايات شفاهي و هم به شكل نوشته‌هاي متعدد به دست ما رسيده است. امروزه كه بيش از دو قرن از آن دوران مي‌گذرد، هنوز مهر شاهزاده در دل مردمان و ياد او در اذهانشان زنده است.

 

 

 

 

 

 

 

برگزيده‌ای از كتاب خاندان كرد اردلان

در تلافي امپراطوري‌هاي ايران و عثماني

 

 

 

غلامشاه خان ( امان الله خان دوم اردلان) والی کردستان در عهد قاجاریه

 

 

 


نوشته : شيرين اردلان

مترجم : مرتضي اردلان

شيرين اردلان (1381 – 1334)

شيرين اردلان مهندس فيزيك اتمي، فارغ التحصيل دانشسراي پلي تكنيك

فدرال لوزان و نيز داراي درجه كارشناسي ارشد در رشته تحقيق در عمليات از دانشگاه كلمبيا (نيويورك) بود.

 

 

 

لینک نوشته

زندگینامه نالی [گه وره پیاوانی کورد(بزرگان کرد) ]
زندگینامه نالی [گه وره پیاوانی کورد(بزرگان کرد) ]




نـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــالـــــــــــــــــی

شه‌وی یه‌لدایه‌ یا ده‌یجووره‌ ئه‌مشه‌و
که‌ دیده‌م دوور له‌ تۆ بێ‌نووره‌ ئه‌مشه‌و؟!

دڵم وه‌ک حاکمی مه‌عزووله‌ قوربان!
خه‌ڵاتی وه‌سڵی تۆی مه‌نزووره‌ ئه‌مشه‌و

دڵیش مایل به‌ دیده‌ی تۆیه‌، بۆیه‌
له‌ من وه‌حشی و ڕه‌میده‌ و دووره‌ ئه‌مشه‌و

که‌ تۆی شای که‌چ‌کولاهی دیده‌ مه‌ستان،
چ باکم قه‌یسه‌ر و فه‌خفووره‌ ئه‌مشه‌و؟!



له‌ خه‌و هه‌ڵساوه‌ یا ئاڵۆزه‌ چاوت؟
هه‌میشه‌ وایه‌ یا مه‌خمووره‌ ئه‌مشه‌و؟



سوروشکم نه‌قشی چاوی تۆ ده‌کێشێ
که‌ جێم سه‌رداره‌که‌ی (مه‌نسوور)ه‌ ئه‌مشه‌و
موسوڵمانان ده‌پرسن حاڵی «نالی»
له‌ کونجی بێ‌که‌سی مه‌هجووره‌ ئه‌مشه‌و

شب یلداست یا شبی ظلمانی امشب
که چشمانم دور از تو بی‌نورند امشب؟!

دلم همچون حاکمی عزل گشته است، قربان!
خلعت وصال ترا آرزو دارد امشب

دل نیز مایل به دیدن روی توست، به همین خاطر
از من وحشی و رمیده و دور است امشب

که ترا شاه کج کلاه ِ دیده مستان را داشته باشم
چه باکی از قیصر (لقب پادشاهان روم و روس) و فخفور (لقب پادشاهان چین) خواهم داشت؟!

از خواب پریده‌ای، یا که چشمانت را خشمگین نموده‌ای؟
همیشه اینچنین است یا خمارند امشب؟

اشکهایم نقش چشمانت را می‌کشند
تا سرانجامم را همچون «منصور حلاج» به بالای دار بکشند
مسلمانان از حال «نالی» می‌پرسید؟
در کنج بی‌کسی‌اش ترد گشته است امشب




ژیانی نالی:

نالی دامه‌زرێنه‌ری قوتابخانه‌ی شیعری بابان و گه‌وه‌ره‌‌ترین شاعیری كرمانجی خوارووه‌.
نالی ناوی خدر (خضر)ه‌ كوڕی ئه‌حمدی شاویسی ئاڵی به‌گی میكایلیه له‌‌گوندی خاك و خۆڵ ، له‌ده‌شتی شاره‌زوور هاتۆته‌ دنیاوه‌ .
له‌ ساڵی 1800ز له‌ دایك بووه‌ ، هه‌ر له‌ته‌مه‌نی منداڵی نراوه‌ته‌ به‌ر خوێندنی حوجره‌ له‌سه‌رتاوه‌ ( قورئانی پیرۆز ورده‌كتێبی فارسی خوێندووه‌ ، دواتر زانسته‌كانی تری قورئان و فه‌رمووده و صه‌رف نه‌حوو كه‌لام به‌لاغه‌و‌ فه‌له‌ك و ‌فیقهـ وسیره‌ )ی خویندووه‌ .
تاخوێندنی ئه‌مانه‌ی ته‌واو كردووه‌ و دواتر ( ئیجازه‌ی عیلمی )وه‌رگرتوو ، چه‌نده‌ها شوێن ولای چه‌نده‌ها مامۆستای باشی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی خوێندووه‌ .
دوای ته‌واو بوونی خوێندنه‌كه‌ی (نالی) مه‌لایه‌كی باش و ڕۆشنبیرێكی گه‌وره‌ی سه‌رده‌می خۆی بووه‌ بێجگه‌ له‌ زمانه‌كه‌ی خۆی فارسی و‌ توركی و عه‌ره‌بی به‌ باشی زانیوه‌ ، ته‌نانه‌ت شیعریشی پێ نووسیوون .
له‌ژیانیدا خزمه‌تێكی زۆری نه‌ته‌وه‌كه‌ی كردووه‌ ، له‌دوای بیست و پێنج ساڵی ته‌مه‌نی ، واته‌ (له‌ده‌وروبه‌ری ساڵی 1848ز) كوردستان جێده‌هێلێت و ده‌چێته‌ حه‌ج ، وه‌ئێستاش ناگه‌ڕێته‌وه بۆ كوردستان و ، دوای ته‌واو كردنی حه‌جه‌كه‌ی رووی كردۆته‌ شام له‌ ساڵی 1850ز تا كۆتایی ساڵی 1854ز نالی له‌شام بووه‌ ، له‌و ماوه‌یه‌دا میرنشینی بابان ده‌رووخێت و ، ده‌نگ و باسی رووخانه‌كه‌ی پێده‌گات ، هه‌ست ده‌كات خۆشیه‌كه‌ی سلێمانی نه‌ما ، حه‌بیبه‌نه‌ما ، دۆست و ئه‌حبابه‌كانی وه‌كو جاران نه‌مان ، سوپاكه‌ی ئه‌حمه‌د پاشا تیاچوو ، سوپای رۆمی جێیانی گرته‌وه‌، ، (سالم)یش نه‌ك هه‌ر هانده‌ری نابێت كه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ سلێمانی به‌ڵكوتكای لێده‌كات نه‌شگه‌ڕێته‌وه‌ ، وه‌كو له‌ قه‌سیده‌كه‌یدا ده‌ڵێت :-
تو خوا بڵێن به‌و حه‌زره‌تی نالی ده‌خیلی بم
بــه‌و نه‌وعــه‌ نه‌كا به‌سـوله‌یـمانییا گوزه‌ر
نالی نا ئو‌مێد بووه‌و به‌ناعیلاجی رووی له‌ ئه‌سته‌مبوول كردووه‌و له‌وێ له‌لای ئه‌حمه‌د پاشای بابان ئه‌بێ ... له‌گه‌ڵ پیاوه‌ كورده‌كانی تر ژیانێكی خۆش و ئه‌دیبانه‌یان له‌دیوه‌خانی ئه‌حمه‌د پاشادا رابواردووه‌و ، هه‌موویان به‌ مامۆستا بانگیان كردووه‌.
له‌ كۆتایی ساڵی 1873ز له‌ شاری ئه‌سته‌مبوول كۆچی دوایی كردووه‌ ، له‌ گۆڕستانی قه‌رج ئه‌حمدی ئه‌و شاره‌ ته‌رمه‌كه‌یان به‌خاك سپارد.

زندگینامه نالی:

خدر (تلفظ کوردی «خضر») پسر شاه‌ویس آل بیگ مکائیلی در سال ۱۸۰۰ میلادی (به استناد به قوی‌ترین روایتها) در روستای «خاک و خول» در منطقه «شاره زوور» (شهر زور) به دنیا آمد. بنابر سیستم آموزشی آن دوران نخست قرآن و خُرده کتب فارسی را می‌آموزد و برای تکمیل خواندن آیینی شهر و روستاهای زیادی از کوردستان که دارای آموزشگاه بوده‌اند را گشته است. نقاطی که بیشتر در آنجا {برای تحصیل} مانده است عبارتند از: سنندج، سابلاغ (مهاباد کنونی)، زرد آباد قره داغ، حلبجه و سلیمانیه.
نالی با هر دو امیر بابانهای هم‌عصر خود (سلیمان پاشا و احمد پاشا پسر سلیمان پاشا) رابطه نزدیکی داشته است
نالی در اوایل قرن نوزدهم زیسته است. در آن دوران زبان رایج ادبی عبارت بوده‌اند از: عربی،فارسی و ترکی، چون در آن دوران کوردستان یا جزئی از امپراطوری عثمانی بود و یا در قلمرو کشور ایران قرار داشت؛ و زبان رسمی یا ترکی بود و یا فارسی و زبان عربی نیز زبان آیینی دین اسلام بود.
از آنجا که نالی خود از علمای دینی بوده هرچند که بیشتر اشعارش را با زبان کوردی سروده است، اما از کلمات زیاد فارسی (چه پس از تغییر دادن ِ کلمه و چه بدون تغییر) در اشعارش استفاده کرده است. و به همان شکل کلمات عربی و اصطلاحات علوم اسلامی را در سطح وسیعی به کار برده است.
نالی در میان کوردها از جایگاهی چون حافظ در میان پارسی زبانان برخوردار است و اشعارش را هم‌طراز با غزلیات حافظ می‌دانند.

عاشقی بێ‌دڵ ده‌ناڵێ، مه‌یلی گریانی هه‌یه‌
بێ‌شکه‌ هه‌وره‌ تریشقه‌ تاوی بارانی هه‌یه‌

چاوی من ده‌م‌ده‌م ده‌رێژێ ئاوی ساف و خوێنی گه‌ش
دا بڵێن ده‌ریای عومانه‌ دوڕڕ و مه‌رجانی هه‌یه‌


په‌رچه‌می ڕوو داده‌پۆشێ، پێچی زوڵفی پێچه‌یه‌
دا به‌ ڕۆژیش پێی بڵێن شه‌معی شه‌بوستانی هه‌یه‌

ئاسمانی حوسنی مه‌حبووبه‌م له‌ ئه‌برۆ و زوڵف و ڕوو
دوو هیلال و دوو شه‌و و دوو ماهی تابانی هه‌یه‌

هه‌ر له‌بت، یا سینه‌شت هه‌ر دوو به‌ده‌رخه‌، دابڵێن:
له‌علی ڕوممانی هه‌یه‌، یا له‌عل و ڕوممانی هه‌یه‌

وه‌حشیه‌ لێمان له‌به‌ر ته‌عنه‌ی ڕه‌قیبی سه‌گ سیفه‌ت
ڕاسته‌ هه‌ر زیی‌ڕۆحێ بۆ وه‌سواسه‌ شه‌یتانی هه‌یه‌


دڵ موشه‌ببه‌ک بوو له‌ به‌ر ئێشانی نیشانی موژه‌ت
حه‌یفه‌ قوربان! ئاخر ئه‌م نیشانه‌یه‌ شانی هه‌یه‌

له‌حزه‌یێک و له‌محه‌یێک چاوم به‌ چاوی ناکه‌وێ
کێ ده‌ڵێ وه‌حشی غه‌زاله‌ مه‌یلی ئینسانی هه‌یه‌

تۆ ئه‌گه‌ر هه‌ستی، له‌ جێ ڕاوه‌ستی دێو و کافریش
دێن ده‌ڵێن: به‌ خودا قیامه‌ت ڕاسته‌ هه‌ستانی هه‌یه‌

فارس و کورد و عه‌ره‌ب هه‌ر سێم به‌ ده‌فته‌ر گرتووه‌
«نالی» ئه‌مڕۆ حاکمی سێ موڵکه‌ دیوانی هه‌یه‌!

عاشق بی‌دل می‌نالد میل به گریه دارد
بدون تردید آذرخش خبر از باران می‌دهد

چشم من دم به دم می‌ریزد آب صاف و خون سُرخ
تا که گویند دریای عمان است و دُر و مرجان دارد

زلفش رخسارش را می‌پوشاند، پیچ زلفش چون نقاب است
تا که گویند در روز نیز شمع محفلی دارد

آسمان حُسن محبوبم از ابرو و زلف و رخسار
دو هلال و دو شب و دو ماه تابان دارد


فقط لبت را، و یا سینه‌ات را نیز، نشان ده تا که گویند:
لعل اناری دارد، و یا لعل و انار دارد

از ترس طعنه زدن‌های رقیبان از دستمان وحشی‌ست
درست است که هر ذی‌الروحی برای وسوسه شیطانی دارد

دل مشبک گشت از نشانهای تیر مژگانت
حیف است قربان! آخر این دل شأنی دارد

لحظه‌ای و آنی چشمم بر چشمانش نمی‌افتد
آهوی وحشی از کجا معلوم که علاقه‌ای به دیدن بنی آدم داشته باشد
تو اگر برخیزی دیو و کافر نیز
خواهند گفت: به خدا قیامت راست است و رستاخیزی وجود خواهد داشت

فارس و کورد و عرب را در دفترم گرفته‌ام
«نالی» امروز حاکم سه مملکت است، دیوان دارد!

 

 

لینک نوشته

[شیعر و قسه ی خوش * سورانی * ]

[شیعر و قسه ی خوش * سورانی * ]

خوزگه نه مدیبایه شه وی تار

خوزگه تاوی رام نه بواردبایه بی یار

خوزگه پیری که له لای نه ده کردم

خوزگه له یه که م ژوانگه دا ده مردم

***

گوناهی من ئه‌گه‌ر ماچی ده‌مێ بێ
ماچی لێوت ئه‌گه‌ر چركه‌ی ژه‌مێ بی
خودا هێنده‌به‌سۆزه‌چۆن دڵی دێ
له‌ناو دۆزه‌خ ئاشق ناڵه‌ی ده‌می بێ

***

ده‌ڵێن ماچ كردن ڕۆژو ده‌شكێنێ
كه‌ماچ ئه‌م دنیا و ئه‌و دنیا دێنێت
باوه‌ڕم نیه‌خوا له‌سزای ماچ
لێوی دوو ئاشق هه‌ر ناسوتێنێ

***

ئه گه ر ئه م جاره بێیته وه ،پێڵوی چاومت بۆ را ئه خه م
برژانگ له ده وری ئه گێڕم ،پارێزگاری تۆی پێ ئه كه م
شه وانت بۆ ئه كه م به رۆژ،گوڵت بۆ ئه ده م له پایز
خۆم نازانم چیت بۆ ئه كه م ته نها وه ره وه ئازیز..

***

به هاری ئه وینمان كورت بوو،وه كو به هاری كه س نه بوو
گوڵمان چرۆی نه كردبوو، كه چی ته مه نی به سه ر چوو
وه رزی پشومان له ده ست چوو،ده ئه م به هاره وه ره وه
جارێكی تر وه رزێكی نوێ، بۆ ته مه ن تازه كه ره وه ...!!

***

من ئاژانسی ده نگ و باس نیم كه بێم بۆلات خه به ر به رم
من دێم بۆ لات قه ندی لێوت بخۆم له باخانت سه مه ر به رم
من بارانی به هاران نیم باخی جوانان بشۆ مه وه
من دێم له چاڵی سینه تا ئاوڕه نگی تۆ بخۆمه وه

***

ئازێزه كه م رۆ‌هی شیرینم له و مه یله گه رمه ت ساردی ئه بینم
هیچ هه والێكت به لاما نایه ت هه ر وه ك له یادت نامابم وایه

دڵت دڵمه‌دڵم دڵته‌دڵم به‌دڵ دڵتی ده‌وێ
دڵه‌که‌م دڵت نه‌بێ دڵم له‌ێدان ده‌که‌وێ

***

خۆزگه‌تاكه‌دارێك ئه‌بووم له‌سه‌ر رِێگایه‌كى گشتى
هه‌ر نه‌با بۆ ته‌نها جارێك له‌سایه‌ما دا ئه‌نیشتى
خۆزگه‌نه‌رمه‌بایه‌ك ئه‌بووم ئێواره‌یه‌ك هه‌لَم ئه‌كرد
له‌گه‌ڵ نه‌رمه‌بارانێكا سه‌ر گۆناكه‌تم ته‌ر ئه‌كرد
خۆزگه‌ ده‌نگم ئه‌گه‌ى پێت و له‌گوێچكه‌كانت ئه‌مچرپان
پێم ئه‌وتى خۆشم ئه‌وێى خۆشم ئه‌وێى

***

ئه گه ر شه وێ بیرت كردم په نجه ره كانت دامه خه
له ناو دێری نامه یه كا چاولێكبنێ جێ ڕامه خه....
زۆر شه وانه كه سه رماته
دێمه لات و نوێنێ ئه ده م به سه رتا

به هێمنی ماچت ئه كه م
ئه ڵێم نه كا خه و به رتدا..

 

لینک نوشته

مقررات و اهمیت رقص کردی [زمانی کوردی ( زبان کردی) ]

مقررات و اهمیت رقص کردی [زمانی کوردی ( زبان کردی) ]

 

به طور كلی دربحث عناصرفرهنگی قومیت كرد و عناصری كه همبستگی كرد ی را تقویت می كنند غیر از زبان اعتقادات مباحث زیادی می گنجد مثل آداب ورسوم (اداب كوچ ِازدواج، ‍رسوم عروسی ، تشیع جنازه،ُشكار، مراسم نوروز، خرافات ، ادبیات ،فولكور ،وضع معیشتی و افسانه ها) اما ازمیان آنها دو عنصر رقص چوپی و لباس كردی،نمود بسیار روشن برای تظاهر به قویت كردی و همبستگی كردی دارد.

 

چوپی :

كردها رقص مخصوصی دارند كه به آنها چوپی می گویند وآن رقص حلقه وار توام با جست و خیزاست كه یک نفر(دختر یا پسر بودن مهم نیست) در راس دسته رقص را می گرداند و به اصطلاح سرچوپی(رهبررقص) است دستمال رنگارنگ و لوله شده ای در دست دارد و با دست دیگرش رقاصان دیگر را كه همه دست در دست هم دارند می گرداند. این رقص با حرکات ریتمیک سه یا چهار سیلابی ،یا بیشتر با لباس کوردی آراسته با رعایت مقررات مخصوص بخود به پایکوبی پرداخته که شکلهای منطقه ای مخصوص بخود را دارد.

 

 مقررات و قوانین در چوپی :

رقص معمولا ابتدا توسط عده ای از پسران که از فامیل نزدیک عروس و داماد هستند شروع می شود. پسران در ابتدا تا رقص ریتم مخصوصی به خود می گیرد و کمی وسیع می شود اداره می شود و سپس دختران به ترتیب به جمع پسران افزوده می شوند.در این رقص فقط دختران انتخاب می کنند که دست در دست کدام پسر برقصند . و هیچ پسری حق اینکه میان دو دختر که دست همدیگر را گرفتند یا یک دختر و یک پسر که دست هم دیگر را گرفتند قرار بگیرد.

 

تعریف یک اروپایی از رقص کوردی :

«من به شتاب خود را به محل تجمع مردان وزنان كه برای رقص گرد آمده بودند رسانیدم و دراجرای یك رقص كرد ی كه برای نخستین بار می دیدم حضور یافتم رقص به نظرم بسیارعجیب آمد ولی آن رابسیار زیبا یافتم زن ومرد دست یكدیگر را می گیرند . دایره بزرگ تشكیل می دهند و با صدای نوعی طبل ( دهل ) با آهنگ كند و یكنواخت می چرخند با این حال دیده می شود كه زنان كرد با این كه مسلمانند در قید و بند حجاب نیستند حتی سر و صورت و گردنشان هم باز است و چنین وضعی در بین سایر فرزندان پیغمبر گناه بزرگ محسوب می شود.»

 

اهمیت و جایگاه رقص کردی با یک مثال :

در سال 1361 هنگامی که هنوز کوردستان ایران نا امن بود،یگانهای ارتش و سپاه پاسداران انقلاب از طریق جاده مهاباد به منظور یورش به پیشمرگ های حزب دمکرات و کومله در حرکت بودند.در روستایی که در جنب جاده قرار داشت یک گروه از زنان و مردان روستایی در وسط جاده مشغول رقص کُردی بودند(به مناسبت مراسم عروسی).این گروه تا رقص خود را تمام نکردند جاده را برای یگانهای نظامی تا دندان مسلح ترک نکردند.این حادثه نشان دهنده احساسی است که یک کُرد نسبت به رقص کُردی در هر شرایطی دارد.و آن را برابر با رژه ی یک گروه پیشمرگ می دانند.

 

لینک نوشته

زندگینامه دڵدار [گه وره پیاوانی کورد(بزرگان کرد) ]

دڵدار

دڵدار، ناوی "یونس"ی كوڕی مه‌لا ڕه‌ئوفی كوڕی مه‌حمودی كوڕی مه‌لا سه‌عدی خادم ئه‌لسجاده‌یه. له ڕۆژی 20ی شوباتی ساڵی 1918دا له شاری "كۆیه‌" هاتۆته ژیانه‌وه.
له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م وڵاته له ژێرده‌ستی توركه‌كاندا ده‌یناڵاند و میری نه‌خۆشه‌كه‌ی توركیاش، به‌هۆی ئه‌وه‌وه له شه‌ڕی یه‌كه‌مدا شكابوو و ته‌واو په‌رێشان و كه‌‌نه‌فت بوو، گرانی و قاتوقڕی و نه‌خۆشی و بێده‌ره‌تانی، وه‌ك هه‌موو وڵاتێكی گیرۆده‌ی ده‌ستی شه‌ڕ و وێرانی، ئه‌م كوردستانه‌شی ئابڵۆقه دابوو.
ئێسته‌ش چیرۆكی سامناكی شه‌ڕی سه‌فه‌ربه‌رلگ و ئاواره‌یی و كوشتن و تاڵان و ‌بڕۆ و بێگار و سه‌رانه و لافاوی نه‌خۆشی و كاره‌ساتی ڕۆژانه‌ی ژه‌ندرمه‌كان و له برسانا به‌ كۆمه‌ڵ مردن و نركه و ناڵه‌ی منداڵ و ئافره‌ت و پیری لێ‌قه‌وماو و بێده‌ره‌تان به‌سه‌ر ده‌می هه‌موو ئه‌و پیرانه‌وه‌یه كه دڵ و زمانیان به ئاگری ئه‌و شه‌ڕه برژاوه و خۆیشیان نازانن چۆن ماون و بۆچی له‌و كاروانی مردن و كۆچكردنه دابڕاون و ڕێگایان هه‌ڵه‌كردوه... هتد.
له‌و گێژاوه سه‌خته‌دا "دڵدار" سه‌ری هه‌ڵداوه و هاتۆته جیهانه‌وه. باوكی فه‌رمانبه‌رێكی بچووك بوه و له تاو هه‌ژاری و نه‌‌بوونی و گه‌ڕان به شوێن پاروه نانێكی ژیان و گوزه‌ریدا، خێزانه‌كه‌یان زۆر تاڵ و سوێری و سارد و گه‌رمی چه‌شتوه، پاش ماوه‌یه‌ك باوكی ده‌كه‌ن به فه‌رمانبه‌ری سه‌رژمێری ڕانیه و له ته‌مه‌نی ده‌ ساڵیدا "دڵدار" ده‌خرێته قوتابخانه‌وه و پۆلی یه‌ك و دووی سه‌ره‌تایی له ڕانیه ته‌واوكردوه.

دڵدار له باره‌ی ژیانی ڕانیه‌وه ده‌ڵێت: "هه‌رچه‌ند ڕۆژێكی چاك و چوار ڕۆژانیش نه‌خۆش بووم، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ڕانیه‌م هه‌ر له‌لا خۆش بوو، به تایبه‌تی سه‌وداسه‌ری قولـله* بووم. هه‌ر كاتێ چاك بووبامایه‌وه، مه‌له‌م له ڕووباره‌كه و له بن دار بییه‌كان ڕاوه‌چۆله‌كه‌م ده‌كرد."
دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م باوكی له‌سه‌ر فه‌رمانه‌كه‌ی لاده‌به‌ن و ناچار به‌ ماڵه‌وه ده‌گه‌ڕێنه‌وه بۆ كۆیه و خوێندنی سه‌ره‌تایی له كۆیه ته‌واو ده‌كات. له باره‌ی خولیای هۆنراوه‌ی و چێژ لێ‌ وه‌رگرتنی خۆیه‌وه ده‌ڵێت: "هێشتا له قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تاییدا بووم، که دیوانی حاجی قادری كۆییم زۆرتری له‌به‌ر كردبوو، هه‌میشه به وردی سه‌رنجم له هه‌ڵبه‌سته‌كانی عه‌ونی و راجی و عاسی و حسێنی و هیرانی ده‌دا و له‌به‌ریشم ده‌كردن، به‌وانه‌ش ‌دابین نه‌بووم هه‌ڵبه‌ستی هه‌ركه‌سێكم ده‌ستبكه‌وتایه ده‌منووسیه‌وه و له‌به‌ریشم ده‌كردن. به‌تایبه‌تی هه‌ڵبه‌ستی وه‌فایی، كوردی، بێكه‌س، پێره‌مێردم زۆر له‌به‌ركردن و هه‌ر له‌و ساڵه‌دا هه‌ستم به‌وه ده‌كرد، كه چێژ له هه‌ڵه‌به‌ست وه‌رگرم و زۆر گیرۆده‌ی بووم."
هه‌روه‌ها له باره‌ی سه‌ره‌تای خۆ تاقی كردنه‌وه به شیعر ده‌ڵێت:
"
له 1935دا له پۆلی یه‌كی ناوه‌‌ندیدا بووم، كه دیوانی 'نالی'م زۆر به‌وردی خوێنده‌وه، هه‌ڵبه‌سته جوانه‌كانی 'نالی' له‌گه‌ڵ هه‌ڵبه‌سته ئاگرینه‌كانی حاجی قادری له‌سه‌ر پێشه‌وایه‌تی وێژه‌ی له مێشكمدا شه‌ڕیان بوو. ئه‌و كێشه‌کێشه ده‌رگای هونه‌ری شاعیری لێكردمه‌وه، زۆر كه‌ڵكه‌ڵه‌ی وام له كه‌له‌دا بوو حه‌زم ده‌كرد له بۆته‌ی هه‌ڵبه‌سته‌دا دایڕیژم. ئه‌وجا به‌ناو خه‌ڵكیاندا بڵاوبكه‌مه‌وه و ئیتر هه‌ر خۆم تاقیكرده‌وه."
دڵدار، یه‌كه‌مین هۆنراوه‌ی له ساڵی 1935دا داناوه و له ژماره‌ی 2ی ساڵی 1935دا له گۆڤاری "ڕووناكی"دا بڵاوكردۆته‌وه.
له ساڵی 1940دا له شاری كه‌ركوك قۆناغی دواناوه‌ندی ته‌واو ده‌کات و ئینجا ڕوو ده‌کات به‌غدا و چۆته كۆلێژی یاسا و ساڵی 1945 بڕوانامه‌ی كۆلیژی یاسایی وه‌رده‌گرێت و ده‌بێته پارێزه‌ر.
له ته‌مه‌نی سی ساڵیدا به "ژه‌هراوی"بوون له 1948.11.12دا له شاری هه‌ولێر كۆچی دواییكرد و سه‌ری جوانه‌مه‌رگی نایه‌وه.
وه‌ك دیاره زۆر خولیای زانین و به‌تایبه‌تی فه‌لسه‌فه بووه، ئه‌م یادگارانه‌شی بۆ به‌جێ‌هێشتووین:



*(
قولـله‌) كانیه‌كی گه‌وره‌ی به‌رینه و ئاوێكی ساردی هه‌یه له ڕانیه‌.
1-
فی طریقی الى معرفة الحقائق ـ انتقادات الى قلب البهائیین 2- وتارێك ده‌رباره‌ی عومه‌ری خه‌ییام 3- زمانی كوردی و ئه‌ده‌بیات 4- نارکۆزی كۆمه‌ڵایه‌تیمان 5- اقتصادنا الوطنی 6- بیره‌وه‌ریه‌كانی یونس ڕه‌ئوف دڵدار 1- تینوێتی شاعیر و خۆشاره‌زاكردن له سه‌رچاوه‌ی وێژه‌ی كلاسیكیمان 2- خۆخه‌ریك كردن به باسی به‌رواوردی پێشه‌وایه‌تی له نێوان نالی و حاجی قادری كۆییدا، كه دوو پێنووسی پێشه‌وای شیعری ته‌واو دیار و سه‌ركه‌وتووی سه‌رده‌می خۆیانن، ئه‌ویان له گۆڕه‌پانی دڵداری و ئه‌میان له نه‌ته‌وایه‌تی و كۆمه‌ڵایه‌تی 3- خۆخه‌ریككردن به‌ كاروباری به‌رهه‌مدانان ده‌رباره‌ی فه‌لسه‌فه و زمان و وێژه‌ی كوردی و باس و خواستی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و نووسینه‌وه‌ی یادداشتی به‌سه‌رهاتی خۆی و بنه‌ماڵه‌كه‌ی، به‌ كوردی و عه‌ره‌بی، له‌و ته‌مه‌نه كه‌مه‌دا و به‌و لاوێتییه و به‌ده‌م ئه‌و هه‌موو ناته‌واوی ژیان و نه‌خۆشیانه‌وه. نیشانه‌ی به خۆدا ڕاپه‌رموون و توانا و زیره‌كی و هه‌ستێكی دڵسۆزانه‌ی قوڵ و دیاره 4- دانانی كۆمه‌ڵێك شیعری به سۆزی نه‌ته‌وایه‌تی و زانست په‌روه‌ری و كۆمه‌ڵایه‌تی و دڵداری و فه‌لسه‌فی و بابه‌تی ڕیالیزمی نیشانه‌یه‌كی دیكه‌ی ئه‌و به‌هره‌ و توانایه‌ی شاعیرن

لینک نوشته

لیست فرهنگ لغت های کردی [زمانی کوردی ( زبان کردی) ]
لیسته‌ی فه‌رهه‌نگه كوردییه‌كان

له‌مێژه مرۆڤ بیری له كۆكردنه‌وه‌ی وشه‌كانی زمانی خۆی كردووه‌ته‌وه و پاراستنی وشه‌ و زمانی به پاراستنی گه‌ل و نه‌ته‌وه زانیوه. هه‌ر گه‌لێكیش زمانی فه‌وتابێ بێگومان خۆشی فه‌وتاوه.
نه‌ته‌وه پێشكه‌وتووه‌كان هه‌ركامه‌یان بۆ خۆیان سه‌دان فه‌رهه‌نگی جۆربه‌جۆریان له بواره جیاكاندا داناوه، وه‌كوو بواری زانستی، گشتی، پزیشكی، ئه‌ستێره‌وانی، فیزیا، كیمیا، گیانه‌وه‌رزانی، ئابووری، ڕووه‌كزانی، ڕامیاری، فه‌لسه‌فه، وێژه، بیركاری، كشتوكاڵ، زه‌ویزانی، زمان، ڕێگاوبان، پیشه‌سازی، ئه‌له‌كترۆنیك، ناو، ئاژه‌ڵ، په‌له‌ور، ماف و ده‌یان لقی تر.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه گه‌لێك بابه‌ت و وتار و نووسین و نامیلكه و په‌ڕتووك و گۆڤار و هتد بڵاو ده‌كه‌نه‌وه. هه‌روه‌ها زۆر كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ش له‌و بواره‌ ده‌گرن و كۆڕ و كۆمه‌ڵی زانیاری و ئه‌كادیمی و وشه‌سازییان هه‌یه كه پێك هاتوون له زمانزانان و زمانه‌وانانی پسپۆڕ و شاره‌زا و لێهاتوو.
هه‌رساڵ له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی زانست و زانیاری و پێكهاتنی زاراوه‌ی نوێ، فه‌رهه‌نگی نوێش ده‌كه‌وێته ئاراوه.
كاروانی فه‌رهه‌نگنووسیش له ناو كورددا له‌مێژه كه‌وتووه‌ته ڕێ، هه‌رچه‌ند ڕێگایه‌كی زۆر دوورودرێژ و پڕ هه‌وراز و نشێوی له پێشدایه. له‌م ساڵانه‌ی دواییدا گه‌لێك فه‌رهه‌نگی نوێ و جۆربه‌جۆری كوردی كه‌وتۆته ئاراوه كه بێگومان مایه‌ی دڵخۆشییه.
فه‌رهه‌نگنووسانی كورد زۆرجار به تاقوته‌نیا ئه‌ركی گرووپێكیان به ئه‌ستۆ گرتووه و هیلاكی و شه‌ونخوونییان كێشاوه و شار به شار و دێ به دێ گه‌ڕاون و وشه‌یان كۆ كردووه‌ته‌وه.


ادامه مطلب
لینک نوشته

نامهای اصیل کردی پسر و دختر

دلان

 

صاحب دل

 

ده ریا

 

بحر

 

ده لیا

 

دریا

 

دیاری

 

هدیه

 

دیانا

 

معبدی که خرابه های ان هنوز در شهر کردنشین کنگاور موجود است

 

دینا

 

پسندیده

 

دیوا

 

تارا

 

رابین

 

مشاور، معتمد

 

رازیار

 

رازدار

 

رازان

 

گفته، اسرار

 

رازاو

 

اراسته

 

رازاوه

 

اراسته

 

رازیان

 

نام دهی در کردستان ایران وعراق

 

رازین

 

رازان

 

راژانه

 

رازیانه

 

راسپر

 

سفارش کننده

 

راشین

 

توشه

 

راگر

 

راه گیر

 

رامان

 

متفکر

 

راماو

 

متفکر

 

رامتین

 

نام سازنده

 

راویار

 

شکارچی

 

رامیار

 

سیاس، سیاست مدار

 

رامین

 

معشوقه  ویس

 

راهی

 

نجات ازاد

 

راهین

 

اموزنده اموزگار

 

روبار

 

رودبار

 

رزگار

 

رهایی، نجات

 

رزمان

 

جنگجو

 

روبه خال

 

رویه خال

 

روپاک

 

رو پاک

 

روخسار

 

سیم، رو

 

روزان

 

ایام، دوران

 

روزگار

 

زمانه

 

روژ بهار

 

روز بهاری

 

روژان

 

روزها

 

روژین

 

روزان، زیبارو مانند روز

 

روسا

 

روسا از اسامی باستانی که در کتیبه بیستون امده است

 

روسته م

 

قهرمان و پهلوان نامدار

 

رو شنه نگ

 

زیبا رو

 

روکسانا

 

زیبا رو

 

رو گه ش

 

خندان، بسیم

 

رو مه ت

 

رخ گونه

 

رو ناک

 

درخشان

 

رو نیاس

 

نام گیاهی

 

روومه ت

 

صورت

 

روژ ینه

 

روژین

 

روژینا

 

مانند روز

 

روزیتا

 

 نام گلی سرخ رنگ مشهور در فرانسه

 

روژیار

 

خورشید، افتاب

 

رهبه ر

 

فرمانروا

 

ره زین

 

نمکین، دهی در کردستان ایران

 

ره گه ز

 

نژاد

 

ریباز

 

رهگذر

 

ریبان

 

ره بان

 

ریبوار

 

رهگدز

 

ریبه ر

 

باخچه

 

ریبین

 

راهنما، راه شناس

 

ریتا

 

شبروی

 

ریحانه

 

نوهی سبزی خوش بو، ریحون

 

ریزان

 

راه دان، دانشمند

 

ریزین

 

ریزان

 

ریژان

 

باریدن تند باران

 

ریژاو

 

ابشار، نام ییلاقی در قصر شیرین

 

ریژه ن

 

برکت

 

رینما

 

راهنما

 

ریسا

 

عرف، عادت

 

ریده ر

 

رخصت، مفت

 

رحیم

 

رحم گننده

 

رئوف

 

مهربان

 

رحمان

 

بخشنده

 

زارین

 

نام کوهی در غرب ایران

 

زاموا

 

منطقه ای کشف شده و باستانی در سردشت

 

زانا

 

دانا

 

زانیار

 

عالم

 

زونا

 

گیاهی با گل سیاه رنگ

 

زردشت

 

پیامبر اقوام ایرانی که در سواحل دریای ارومیه ساکن بودند

 

زرو

 

گیاه برگ زبر

 

زریا

 

دریا

 

زریان

 

باد جنوب

 

زریبار

 

نام دریاچه ای در مریوان

 

زریوان

 

دریا بان

 

زمناکو

 

 کوهی در اطراف حلبچه

 

زورار

 

جریان تند اب،پر اب

 

زوران

 

نوعی کشتی باستانی کردی

 

زه به ر

 

بهره

 

زه واره

 

نام برادر رستم دستان

 

زیبا

 

قشنگ

 

زیره ک

 

دان، هوشیار، نام خواننده بزرگ کرد

 

زین

 

معشوقه مه م

 

ژیوار

 

کنار، حاشیه

 

ژاله

 

نام گلی

 

ژالان

 

گل ژاله

 

ژوان

 

میعادگاه

 

ژاوه رو

 

نام منطقه ای در کردستان

 

ژیار

 

تمدن فرهنگ

 

ژیان

 

زندگی کردن، نام روزنامه دیگر پیره مرد

 

ژیلا

 

اسم دختر

 

ژیلوان

 

نام پسر کرد

 

ژین

 

حیات، زندگی

 

ژیلا

 

اسم دختران

 

ژیله مو

 

باقی مانده اتش در خاکستر

 

ژینا

 

زندگی

 

ژیوار

 

اسم کوه و منطقه ای در اورامانات

 

ژینه ر

 

راژیان

 

ژیر

 

دان

 

سابان

 

نشانه، شناخت راه

 

ساتا

 

نام یکی از سرداران ماد

 

ساران

 

سران، امرا

 

سارم

 

نامی برای مردان

 

سارمه

 

گل زرد در پاییز و بهار

 

سارو

 

سردار کرد در دوران شاه اسماعیل نام پرنده ای است

 

ساریسا

 

نام شهری باستانی

 

ساسان

 

بنیانگذار سلسله ساسانیان

 

ساسون

 

نام امارتی کردنشین در بتلیس، اسم کوهی در ترکیه

 

ساکو

 

ساده، یکسان

 

ساکار

 

ساده، بی ریا

 

ساکا

 

یکی از قباد

 

سه فین

 

کشتی

 

ساگار

 

یکی از طوایف کرد سوبار

 

سالار

 

سالار بن ماملان از امرای کرد، پیشرو

 

سامان

 

دارایی، پاک و صاف

 

سا مره ند

 

نام کوهی در مهاباد

 

سامه

 

پیمان

 

سا مینه

 

اسم قبیله ای از اکراد بود

 

سانا

 

اسان، سهل

 

سانیار

 

نام قبیله ای از اکراد

 

ساوا

 

نوزاد، بچه کوچک

 

سپیده

 

سفید، سپیده

 

ستیره

 

ستاره

 

سه ردار

 

فرمانده

 

سرمه

 

گردنبند طلا و جواهر

 

سروش

 

نواهنگ، سرود

 

سروه

 

نسیم، زمزمه

 

سره وان

 

ارامش

 

سریوه

 

سرود، نسیم

 

سکالا

 

شکایت

 

سمکو

 

رییس ایل شکاک، اسماعیل اقای سمکو

 

سنور

 

مرز، سرحد

 

سه نوبر

 

درخت سنوبر

 

سوسه ن

 

سوسن

 

سودابه

 

همسر کیکاووس

 

سوران

 

لهجه ای از زبان کردی

 

سورمه

 

سورمه چشم، نامی دخترانه

 

سوزه

 

باد خنک

 

سوسه ن

 

نام گلی است

 

سو شیا ن

 

موعد دین زرتشت

 

سو لاف

 

ابشار

 

سولان

 

نام گلی

 

سوما

 

روشنایی

 

سوهه یل

 

نام ستاره ای

 

سویند

 

قسم، سو گند

 

سه ر به رز

 

سربلند

 

سه تیا

 

دنی، روزگار

 

سه ر به رز

 

محترم، با افتخار

 

سه ر به ست

 

ازاد، وارسته

 

سه ر په ل

 

فرمانده

 

سه رچل

 

شاخه نازک

 

سه ردار

 

بزرگ

 

سه ر ده م

 

هنگام، لحظه

 

سه ر سه وز

 

خوش اب و هوا

 

سه رکاو

 

فرمانده، قله کوه

 

سه رکه وت

 

پیروز، موفق

 

سه ر گول

 

بهترین از هر چیزی، سر سبد

 

سه ر مه ست

 

شاد، سرخوش

 

سه رو

 

سرو نوعی درخت

 

سه روک

 

رهبر

 

سه روناز

 

سرو ناز

 

سه روه ش

 

شادمان

 

سه روین

 

رو سری، سر پوش زنانه

 

سه مه ن

 

گل یاس، بت

 

سه مه ند

 

اسب زرد رنگ

 

سه ناز

 

بندر خوش اب و هوا

 

سه وین

 

روسری

 

سه هند

 

نام کوهی در اذر بایجان

 

سه یران

 

سیران، پیکنیک

 

سه یفان

 

شکارچی

 

سی وان

 

نام کوهی

 

سیامه ک

 

نام یکی از بزرگان

 

سیامه ند

 

سیامند

 

سیبار

 

نام قلعه ای

 

سیروان

 

نام دهی در کردستان

 

سیمین

 

زرین

 

سینا

 

نامی برای مردان

 

سیما

 

رخسار

 

سعادت

 

خوشبختی

 

سعید

 

خوشبخت

 

سمیرا

 

ساه رخسار

 

شاباز

 

باز شکاری

 

شا په ر

 

پر بزرگ پرندگان

 

شاخه وان

 

کوهنورد

 

شادی

 

خوشی

 

شادمان

 

خوشحال، برادر شیرویه

 

شارو

 

بکر، دست نخورده

 

شاکو

 

شاهو، کوه بزرگ

 

شامار

 

قهرمان

 

شانا

 

باد ملایم

 

شاناز

 

نازدار، اهنگی در مو سیقی دوران ساسانیان

 

شانی

 

با ناز راه رفتن

 

شاهروخ

 

نام یکی از شاهزادگان کرد

 

شاهوار

 

نیرومند

 

شاهین

 

عقاب

 

شایان

 

لایق، شایسته

 

شایسته

 

نیکو

 

شکوفه

 

شکوفه

 

شلیر

 

لاله سرنگون، دره ای در کردستان سردشت

 

شنو

 

نام شهری

 

شوان

 

رم یار، چوپان

 

شورش

 

انقلابی، قیام

 

شوران

 

تنومند

 

شوره بی

 

بید مجنون

 

شه پول

 

موج دریا

 

شه راره

 

گرمای سوزان

 

شه رمین

 

با شرم و حیا

 

شه روین

 

نام کوهی در کردستان

 

شه کره

 

نوعی گیاه

 

شه مال

 

بادی است که از شمال می وزد

 

شه مامه

 

دستنبو

 

شه نگه

 

زیبا

 

شه و با

 

نسیم شب

 

شه وین

 

پریشان، اشفته

 

شه و بو

 

گل شب بو

 

شه و که ت

 

بزرگوار

 

شه و مه

 

مهتاب

 

شه و نه م

 

شبنم

 

شه هرام

 

مرد متین

 

شه هریار

 

شهریار

 

شه هریبان

 

شهریار

 

شه هلا

 

افسونگر

 

شه یدا

 

عاشق

 

شیاکو

 

نام کوهی است در اطراف گیلان غرب

 

شیردل

 

نام یکی از سرداران کرد ایوبی

 

شیرکو

 

نام کوهی

 

شیبا

 

باد خنک

 

شیرزاد

 

از خاندان کرد

 

شیرین

 

معشوقه لیلی، مطبوع

 

شیلان

 

نسترن کوهی

 

شیما

 

اسم زیبا برای دختران

 

شینا

 

توانا، قدرتمند

 

شیوا

 

ابی رنگ، سبزه زار، رسا

 

شیواو

 

گرفته، نگران

 

شهین

 

نام پرنده ای

 

شه سوار

 

نام سرداری

 

فردین

 

دارنده ایین زرتشت

 

فرشاد

فرشاد

 

 

فرمسک

 

اشک

 

فروهر

 

روح، جاویدان

 

فریا

 

به کمک رسیدن

 

فریدون

 

قهرمان با ستانی اقوام ایرانی

 

فرمسک

 

اشک

 

فریشته

 

پری

 

فریناز

 

پریناز

 

فه رامرز

 

نام پسر رستم

 

فه رانه ک

 

نام مادر فریدون

 

فه رزاد

 

فرزاد

 

فه رزانه

 

فه رزان

 

فه رزین

 

وزیر درباری شطرنج

 

فه رشید

 

فرشید

 

فه رهاد

 

فرهاد، قهرمان شیرین و فر هاد

 

فه ریبا

 

فریبنده

 

فه ریبورز

 

نامی برای پسران

 

فه ریکه

 

سبزه نرسیده

 

فیان

 

شرم اور

 

فه هیمه

 

عاقل

 

فریبورز

 

نام سرداری

 

قاره مان

 

قهرمان

 

قاسپه

 

اواز کبک

 

قومری

 

نام پرنده ای است

 

قه ندیل

 

نام کوهی، لوستر

 

کابان

 

کد بانو

 

کاراکو

 

نام ایالتی از قوم ماد

 

کاردوخ

 

نامی برای قوم کرد

 

کارزان

 

دانا، عاقل

 

کاروان

 

کاروان

 

کاروس

 

گیاهی خوشبو

 

کاله

 

نورس

 

کامران

 

خوشبخت

 

کامره وا

 

کامیاب

 

کامیاب

 

کامروا

 

کامیار

 

ارزومند

 

کانی

 

چشمه

 

کاوه

 

کاوه منسوب به کاوه اهنگر

 

کاوان

 

انقلاب بزرگ، سخره سنگی

 

کاویار

 

کو هنورد، نگهبان کوه

 

کریشه

 

نوعی پارچه

 

کلارا

 

نام کوهی در اطراف پنجوین عراق

 

کوچه ر

 

مهاجر

 

کوردستان

 

نام سرزمینی رویایی که مهد تمدن است

 

کوردو

 

نام باستانی در باره کردها

 

کورده

 

خطاب به یک کرد

 

کوسار

 

کوهستان

 

کو یار

 

همراه سفر در کوه

 

که ژال

 

زیبا، زیبا روی

 

که ژان

 

کوهها

 

که ژو

 

سفید پوست

 

که ژین

 

ابریشم

 

که وی

 

کوه برفی

 

که ویار

 

حامی و نگهبان

 

که هیا

 

کد خدا

 

که یانوش

 

کیانوش

 

کیا

 

پادشاه با قدرت

 

کی وار

 

گیاه خاردار

 

که یوان

 

ستاره زحل

 

کیوسان

 

کوهستان

 

کیومه رز

 

لقب ارش پهلوان نامدار

 

کیومه رس

 

نام نخستین پادشاه پیشدادی کرد

 

گزینگ

 

اخرین و اولین زرده افتاب، نام اتشکده بزرگ کردها

 

گزیزه

 

نوعی گل

 

گلاله

 

طرح، نقشه

 

گلیار

 

گل انار

 

گووه ند

 

شادی، عروسی

 

گوده رز

 

نام یکی از فرزندان کاوه اهنگر

 

گوران

 

نام یکی از طوایف کرد

 

گولاله

 

نام گلی

 

گولارا

 

گل ارا

 

گولان

 

گله، نخستین ماه بهاری در کردی

 

گولباخ

 

گل باغچه

 

گولبه هار

 

گل بهار

 

گولچه ن

 

گل انار

 

گولپه ر

 

گل پر

 

لاوین

 

قبیله ای از کرد، نوازش دهنده

 

لیلا

 

دختر کیقباد که در ۳ سالگی مرد

 

لیوال

 

لب لعل

 

 

 

لینک نوشته

نامهای اصیل کردی پسر و دختر 1

ئابا

آبا

پدران، اجداد

 

ئابتین

آبتین

نام پدر فریدون

 

ئابرا

آبرا

برادر بزرگ

 

ئابیستا

ئه ویستا

کتاب اسمانی زرتشت

 

ئاپولو

آپولو

خدای هنر در ایران باستان

 

ئاتبین

آتبین

نام پدر فریدون

 

ئاترو

آترو

اتشین

 

ئاتروپات

آتروپات

نام سرداری در زمان حمله اسکندر

 

ئاتروسا

آتروسا

مانند اتش

 

ئاتلیا

آتلیا

نام یکی از شهرهای ماد باستان

 

ئاتور

آتور

اتش

 

ئاتوربان

آتوریان

اتشبان

 

ئاتوسا

آتوسا

نام یکی از شاهزادگان کرد ماتیانی در سال ۷۱۶ قبل از میلاد

 

ئاتوی

آتوی

نام یکی از سرداران ماد

 

ئاته ر

آتر

اتش

 

ئادان

آدان

زمین حاصلخیز

 

ئادو

آدو

خدای باد در ایران باستان

 

ئاده م

آدم

انسان خوب

 

ئارا

آرا

ارایش

 

ئاراد

آراد

نام فرشته ای است در کیش زرتشت

 

ئارارات

آرارات

کوهی از سلسله جبال زاگرس

 

ئاراز

آراز

اشک چشم، یکی از سرداران کرد زعفرانلو،رودخانه ای بین شوروی و ایران

 

ئارازیاش

آرازباش

نام شهری باستانی

 

ئاراس

ئاراز

 

 

ئاراسپاس

آراسپاس

از بزرگان ماد و نگهبان معبد پانته آ

 

ئاراسته

آراسته

ارایش شده چیزی را به کسی متوجه کردن

 

ئاراسته

آراسته

زیبا

 

ئارام

آرام

ارام، ارامش

 

ئارامیش

آرامیس

ابریشم

 

ئاران

آران

دشت وسیع، منطقه ای در اذربایجان شوروی، نام منطقه ای باستانی

 

ئارباس

آرباس

کورد، لقبی است که یونانیان به کیقباد دادند

 

ئارباکو

آرباکو

از سرداران ماد

 

ئارخه یان

آرخه بان

مطمئن اسوده

 

ئاردا

آردا

نام فرشتهای در ایین زرتشت

 

ئاردو

آردو

از اسامی باستانی ایرانیان

 

ئاردهلان

آردهلان

نام سابق ولایت کردستان

 

ئارده و

آردو

په پوله

 

ئارزو

آرزو

ارزو

 

ئارش

آرش

پسر اروین از شاهزادگان کیانی، ارش کمانگیر معروف،معنا

 

ئارشام

آرشام

ارشام از بزرگان ماد

 

ئارشو

آرشو

نام یکی از سرداران ماد

 

ئارشین

آرشین

پهلوان باستانی

 

ئارمان

آرمان

هدف ارمان

 

ئارمین

آرمین

نام پسر کیقباد، ارام گرفتن

 

ئارمینا

آرمینا

ئارمین

 

ئارنا

آرنا

اریایی نژاد

 

ئاروا

اروا

فرشته ای از ایین زرتشت

 

ئاروان

آروان

زاد سفر، توشه، اذوقه

 

ئاروین

آروین

ازمون، تجربه از شاهزادگان کیان

 

ئاره به با

 

نام کوهی معروف در بانه

 

ئاره ز و

آرزو

ارزو

 

ئاریا

آربا

اقوام سفید پوست

 

ئاریارات

آربارات

نام پادشاه باستانی

 

ئاریاس

آرباس

نام یکی از فرمانروایان ماد

 

ئاریام

آربام

ایرانی اریا

 

ئاریان

آربان

اریایی ه،نام روستایی

 

ئاریو برزین

آرپوبرزین

سردار دلیر کرد که در برابر یورش اسکندر مدتها پایداری کرد

 

ئاریتما

آریتما

نام یکی از سرداران ماد

 

ئاریز

آریز

کوهی است در اطراف سنندج، نام گلی

 

ئارین

آرین

نژاد هند و ارو پایی

 

ئارینا

آرینا

نژاد اریا

 

ئازا

آزا

نترس

 

ئازاد

آزاد

وارسته

 

ئازاده

آزاده

اصیل، وارسته

 

ئازادان

آزادان

نام یکی از بزرگان دوره ساسانی

 

ئازر

آزر

نام قدیمی کوهستان ساسون در ترکیه

 

ئازرم

آزرم

حیا، شرم

 

ئازور

آزور

کوهی در اطراف در یاچه وان ترکیه که اکنون ساسون نام دارد

 

ئازیتا

آزیتا

دختر پادشاه ماد، مادر کورش

 

ئازین

آزین

زینت

 

ئاژال

آژال

سبزه، گیاه

 

ئاژه نگ

آژنگ

نام درختی

 

ئاژین

آژین

ریز، روان ساختن

 

ئاسا

آسا

ساده، معمولی،مانند

 

ئاسالان

آسالان

بهاران

 

ئاسایش

آسایش

راحتی

 

ئاسک

آسک

اهو، اسکه

 

ئاسکول

آسکول

غزال

 

ئاسکه

آسکه

اهو

 

ئاسکی

آسکی

اهو

 

ئارارات

 آرارات

 نام کوهی در کردستان ترکيه

 پسر

ئاران

 آران

 قشلاق

 پسر

ئاراس

 آراس

 رود ارس

 پسر

ئارمين

 آرمين

 نام پسر کيقباد منسوب به آرام

 پسر

ئاريان

 آريان

 آريايی

 پسر

ئارينا

 آرينا

 آريايی نژاد

 دختر

ئاساره

 آساره

 ستاره تنها درکردی ايلامی رواج دارد.

 دختر

ئاسکول

 آسکل

 بچه آهو، در کردی ايلامی بدان آسک می گويند.

 دختر

ئاسمين

 آسمين

 ياسمن

 دختر

ئاسو

 آس

 افق، در کردی ايلامی به صورت ئاسوو (آسو) کاربرد دارد.

 عمومی (پسر و دختر)

ئاکام

 آکام

 انجام

 پسر

ئاکوو

 آکو

 کوه بزرگ، قله ی کوه

 پسر

ئاگرين

 آگرين

 آتشين، کنايه از آدم شجاع

 پسر

ئالان

 آلان

 منطقه ای در کردستان

 دختر

ئاميار

 آميار

 يار و ياور، در کردی ايلامی هاويار گفته می شود.

 پسر

ئاوات

 آوات

 آرزو

 عمومی

ئايرين

 آيرين

 آتشين

 دختر

ئه رده لان

 اردلان

 نام قديمی کردستان

 پسر

ئه سرين

 

 منسوب به اشک

  دختر

ئه وين

 اوين

 عشق

 دختر

باشوان

 باشوان

 نام کوهی در بانه

 پسر

باوان

 باوان

 خانه ی پدری

 دختر

بريا

 بريا

 کاشکی

 پسر

بوران

 بوران

 توفان

 عمومی

بووژان

 بوژان

 باليدن و نمو کردن، نام روستايی در ايلام

 دختر

بيخه وش

 بيخوش

 ناب و خالص، کردی باشووری

 دختر

بيری

 بيری

 شيردوش

 دختر

بيگه رد

 بگرد

 بی عيب

 عمومی

به رزان

 برزان

 بلندی

 پسر

به رکاو

 برکاو

 دامنه ی کوه

 پسر

به فراو

 بفراو

 آب برف ذوب شده، کنايه از زلالی و پاکی

 دختر

به فرين

 بفرين

 برفی، کنايه از سفيدی و پاکی

 دختر

به ناز

 بناز

 نازنين

 دختر

به يان

 بيان

 سپيده دم، بامداد

 پسر

به يانه

 بيانه

 ميوه ی به

 دختر

بابان

 

خاندان، یکی از خاندان معروف

 

بابونه

 

گیاهی بهاری با بوی خوش

 

بابه ت

 

رو، شایسته، متناسب

 

بابه ک

 

نژاد، تیره

 

بابه ک

 

امین، استوار

 

بابه کان

 

لقب اردشیر

 

باتینوک

 

گل سرخ

 

باجیلان

 

باژ یلان، عشیره از کردها

 

باخان

 

باغها

 

بارام

 

ستاره مریخ، یکی از شاهان ماد

 

بارزان

 

ایل، منطقه ای از کردستان

 

بارمان

 

نام پهلوانی تورانی

 

باریسان

 

قبیله ای از کردهای کو هستان

 

بازان

 

به زرتشتی که مسلمان شده گفته می شود

 

بازوه ر

 

پرنده ای است

 

بازیار

 

بازپرس، باز دارنده

 

بازیان

 

نام محلی در کردستان

 

باژیلان

 

باجیلان، نام قبیله ای از کردها

 

باستینک

 

غنچه گل تازه شکفته

 

باسکار

 

قدرتمند

 

باشوان

 

نام کوهی در بانه

 

باشار

 

مقاومت

 

پاکو

 پاک

 دسته گياه بسته نشده

 پسر

بالابه رز

 

بلند قد

 

باله وان

 

نوعی پرنده شکاری

 

بامشاد

 

یکی از نوادگان در بار ساسانی

 

باوه ر

 

مرز بین دو مزرعه، جویبار مو قتی

 

باوه ند

 

اصیل

 

باوین

 

یکی از قبایل کرد

 

باهور

 

باد سخت

 

برزو

 

دلیر

 

بروا

 

باور،تصدیق

 

بروسکه

 

جرقه

 

بریقه

 

شوق

 

بریوان

 

نام یکی از قبایل کرد خراسان

 

بزوین

 

محرک

 

بژوار

 

سر سبز

 

بژول

 

مژده، مژدگانی

 

بژوین

 

سر سبز، سبزه زار

 

بژیو

 

قوت، روزی

 

بنتا

 

نو نهال

 

بنوشه

 

بنفشه

 

بوار

 

محل عبور در رود خانه

 

بوبان

 

نام منطقه ای در کردستان

 

بوروا

 

باور، تصدیق

 

بوژان

 

رشد کردن

 

بوژانه

 

گل خوشرنگ که بوی خوشی ندارد

 

بونخوش

 

خوشبو

 

به هار

 

عروس

 

به بیونه

 

بابونه

 

به تاو

 

روان، سریع

 

به تین

 

با قدرت، نیرومند

 

به خته ور

 

خوشبخت

 

به ختیار

 

صاحب اقبال

 

به خشا

 

بخشنده

 

به خشین

 

بخشیدن

 

به رام

 

خوشبو

 

به رامه

 

خوشبو

 

بروا

 

یقین، ایمان، باور

 

به رتاو

 

افتاب

 

به ردل

 

محبوب، عزیز، صبحانه

 

به رزان

 

بلندیه، نام قبیله ای در کردستان

 

به رزاو

 

ابشار، مد دریا

 

به رزو

 

شکوه و عظمت

 

به رزه ک

 

سکو، جای بلند

 

به رزین

 

منبر، نام یکی از رهبران

 

به رکو

 

تو شه و زاد، نقطه مقابل پاشکو

 

به روار

 

کوهستانی در منطقه کردستان

 

به رهه م

 

میوه، ثمر

 

به ریز

 

ارجمند

 

به ژوار

 

نوعی درخت سخت

 

به ستام

 

نام دهی در کردستان

 

به ستو ره

 

جویبار

 

به سوز

 

شاد،خوشحال

 

به فران

 

پاک، سفید مانند برف

 

به فراو

 

جویی که از ذوب شدن برف درست شده

 

به فرین

 

پر برف، برف مانند

 

به فه ر

 

مبارک،برف

 

به لار

 

طناز

 

به لین

 

قول، وعده

 

به نا

 

گیاهی خوردنی

 

به ناز

 

نازنین، طناز

 

به ناو

 

معروف، مشهور

 

به نه وش

 

گل بنفشه

 

به هار

 

بهار

 

به هرام

 

ستاره مریخ،یکی از شاهان ماد

 

به هرک

 

دریاچه

 

به هارات

 

گیاهی خوشبو

 

به همه ن

 

از اسامی باستانی، فرشته ای در ایین زرتشت

 

به هه شت

 

فردوس

 

به هیز

 

قوی، پر توان

 

به یان

 

سپیده دم

 

به یبوون

 

نام گلی

 

به ینه ت

 

وفا، عهد

 

بی تا

 

بی همت، نمونه

 

بیتاوان

 

بیگناه

 

بیژه ن

 

نام پهلوانی معروف، ترانه خوان

 

بیساران

 

نام روستایی در کردستان

 

بیستون

 

کوهی معروف در کرمانشاه

 

بیسو

 

بی گمان

 

بیشو

 

بی اندازه

 

بیکه س

 

تنه، بی کس

 

بیهزاد

 

از نژاد خوب

 

پارسا

 

پرهیزکار

 

پاکدل

 

پرهیزگار

 

پاکرو

 

خوش رفتار

 

پا کناو

 

خوش نام، مورد احترام

 

پا کیزان

 

پاکیزه ها

 

پر بار

 

پر میوه، پر ثمر

 

پر دل

 

با جرات

 

پر سا

 

جوی،سایل

 

پر شنگ

 

اشعه خورشید،پرتو

 

پرو سکه

 

جرقه

 

پژال

 

جوانه نازک

 

پژان

 

پخش کننده

 

پشتیار

 

حامی

 

پوشین

 

سر زمینی که پر از گیاه خشک باشد

 

پویا

 

دونده، رونده

 

پویان

 

پوییدن

 

پوین

 

مرغ کاکل دار

 

په ریناز

 

زیبا مانند پری

 

په شوک

 

اشفتگی، پریشان

 

په یمان

 

از ته دل گریه کردن یا خندیدن

 

په یام

 

خبر، پیغام

 

پویه

 

تاج سر هد هد

 

په پوک

 

بی نوا

 

په پوله

 

پروانه

 

په ردیس

 

بهشت

 

په ردیکا

 

نامی در ماد باستان

 

په رژان

 

فراغت، مشغولیت

 

په رژین

 

پر چین، مرزی که با گل و گیاه درست کنند

 

په ر وین

 

ثریا

 

په روا

 

نترس، پروا

 

په روان

 

نام شهری

 

په روانه

 

پروانه

 

په رویز

 

نام شاه ساسانی

 

په ره نگ

 

فروغ، گوشواره

 

په ری

 

فرشته

 

په پرووک

 پپروک

 شکوفه، تنها در کردی ايلامی رواج دارد.

 دختر

په رژان

 پرژان

 کار

 دختر

په ره نگ

 پرنگ

 گوشواره

 دختر

په ژاره

 پژاره

 نگرانی

 عمومی

په ژماره

 پژماره

 فکر و خيال، تنها در کردی ايلامی کاربرد دارد.

 عمومی

پریسا

 

مانند پری، پری مانند

 

پریشاد

 

پریشاد

 

پژمان

پیشرو

 

جلو دار

 

پیروت

 

مرشد

 

پیشکه و

 

مترقی

 

پیشه وا

 

امام، رهبر

 

پشکو

 پشک

 اخگر

 پسر

پيشه وا

 پيشوا

 رهبر

 پسر

په شيو

 پشيو

 افسرده

 عمومی

تابان

 

تابنده

 

تافگه

 

ابشار

 

تارا

 

پارچه نازک سر عروس

 

تاسا

 

ارزومند

 

تالا

 

بخت و اقبال

 

تامان

 

دیواری از جوانه تنیده شده

 

تاویار

 

اتشبان

 

توانا

 

قادر، توانا

 

تروسکه

 

جرقه

 

تریفه

 

شعله، تابش ماه

 

تریشه

 

تابش ماه

 

تلیا

 

اسوده

 

ته نها

 

تنه،تک،یگانه

 

توانا

 

توان، قدرتمند

 

توتیا

 

تربیت شده، دست اموز

 

توران

 

دام بان

 

توروس

 

نام کوهی در کردستان ترکیه

 

توشه

 

زاد سفر، توشه سفر

 

ته رانه

 

اواز

 

ته رسا

 

معشوقه معروف شیخ صنعا

 

ته بار

 

دودمان

 

ته رو

 

درختی جنگلی

 

ته نا

 

اسوده

 

ته ما

 

امید، منتظر

 

ته ناز

 

نازنین، با کرشمه

 

ته وا

 

امید

 

ته وار

 

شاه باز

 

ته وال

 

پرنده

 

تیبا

 

اهو

 

تیرداد

 

از سرداران دوره ماد

 

تیراو

 

سیراب، شاداب

 

تیروژ

 

افتاب

 

تیناب

 

رویا

 

تینا

 

گل

 

تیما

 

جلگه دشت

 

تیشک

 

ذرات نور خورشید

 

جمشید

 

از اسامی باستان

 

جوان

 

زیبا، خوشکل

 

چالاک

 

چابک

 

چاوگش

 

چشم روشن

 

چاوکال

 

چشمی که مایل به ابی باشد

 

چاویار

 

ناظر، نگهبان

 

چر کو

 

جنگل انبوه، کوه جنگلی

 

چرو

 

جوانه درخت، شکوفه برگ

 

چریکه

 

صدای خوش، صدای رسا

 

چنار

 

درختی است جنگلی

 

چه له

 

زیبا

 

چنوور

 

نام گلی

 

چه مه ن

 

سبزه زار

 

چیا

 

کوهستان

 

چیاکو

 

کوهی کوچک

 

خاکسار

 

فروتن

 

خه شایار

 

فرمانروا

 

خورشید

 

افتاب

 

خوسره و

 

نام پادشاهی

 

خوشناو

 

سخاوتمند

 

خو گر

 

انیس

 

خونچه

 

غنچه

 

خه بات

 

مبارز، کوشا

 

خه رامان

 

با ناز رفتن

 

خه رمانه

 

هاله ماه

 

خه زال

 

تند وتیز

 

خه زه ل

 

برگ خزان

 

خه یال

 

وهم، خیال

 

خاتون

 

خانم

 

خسرو

 

نام پادشاهی

 

دادا

 

خواهر

 

دارا

 

ثروتمند

 

داوه ر

 

داور، قاضی

 

داژ یار

 

رزق و روزی

 

دایان

 

ماما

 

دریا

 

دری، زیرک

 

دژار

 

قلعه

 

دلارا

 

معشوق، دلارا

 

دلارام

 

دلارام، اسوده

 

دلاوا

 

بخشنده

 

دیمن

 

دشت، صحرا

 

دیلان

 

نوعی رقص کری

 

دلبهر

 

دلبر

 

دل پاک

 

یکرنگ

 

دلخوش

 

دل خوش

 

دلدار

 

عاشق، شجاع، زنده دل

 

دلزار

 

دلزار

 

دلروبا

 

دلربا

 

دلشاد

 

خوشحال

 

دلکه ش

 

دلکش

 

دلگیر

 

محبوب

 

دلنیا

 

اطمینان

 

دلنه واز

 

دلنواز

 

دلوفان

 

مهربان

 

دله ناز

 

دلناز

 

دلیر

 

شجاع

 

دورنا

 

نام پرنده ای بسیار زیبا

 

دمان

 

کشتزار

 

 

لینک نوشته

بررسی موسیقی کردی

 

بررسی موسیقی کردی

تاریخ نویسان و موسیقی دانان معروف جهان معتقدند كه كردستان مهد تمدن موسیقی جهان به حساب می‌آید.

" گزنفون " تاریخ نویس یونانی در این‌باره نوشته است: در سال ۴۰۱قبل از میلاد، بعد از حمله یونان به ایران و شكست كوروش هخامنشی از یونانیها، هنگامی كه لشگر یونان قصد بازگشت از كردستان را داشت، كردها با خواندن نغمه‌ها و سرودهای دسته‌جمعی یونانیها را مورد حمله قرار دادند.

گزنفون افزوده است، كه چگونه كردها در آن زمان با هنر موسیقی آشنایی داشتند و حتی از آن در جنگها هم استفاده می‌كردند.

در ویژه‌نامه موسیقیایی " فاسكه كه " كه در فرانسه منتشر می‌شود، آمده است كه ایران قدیم و سرزمین "میسوپوتامیا" یعنی جایگاهی كه كردها اكنون در آن سكونت دارند، قدیمی‌ترین مهد موسیقی جهان بوده است.

به نوشته این نشریه، تمام ملودیهای ایرانی در اینجا منظور ایرانی بودن ملودیها است، یعنی جایی كه فرهنگ آریایی در آنجا حضور داشته است- نه مرز جعرافیایی و سیاسی ایران كنونی در جهان بی‌همتا و بی‌نظیر است.

قوم كرد به عنوان یكی از قدیمی‌ترین اقوام آریایی به علت بهره بردن از فرهنگ غنی ایرانی دارای اصیلترین موسیقی و ملودیهای جاودان و بزرگ است.

برای دستیابی به غنای موسیقی كردی باید از زرتشت و فرقه اهل حق شروع كرد، زیرا اگر كرد خود را وارث تمدن ماد می‌داند، زرتشت نوه به حق مادهاست و پیروان اهل حق نیز، به حق كرد هستند و در كردستان زندگی می‌كنند و به زبان كردی گورانی سخن می‌گویند.

بر اساس كتابهای قدیمی اهل حق، هنر موسیقی از زمانهای قدیم مورد توجه مردم این آیین بوده است.

در نامه سرانجام (سرود یارسان) یكی از قدیمی‌ترین كتابهای اهل حق آمده است: " زمانی كه خداوند قصد داشت روح را در كالبد آدم بدماند، روح در كالبد آدم قرار نگرفت تا اینكه بعد از ۴۰روز خداوند به بنیامین، دستور داد كه روح را در كالبد آدم بدماند و بنیامین آوازی برای روح خواند و روح در كالبد آدم جای گرفت".

موسیقی كردی در میان مردم كردستان دارای یك پیوند ناگسستنی با زندگی روزمره مردم است، بسیاری از صاحب نظران كرد معتقدند: موسیقی كردی یكی از اصیل‌ترین موسیقیهای ایرانی است كه با گذشت قرنها ویژگیهای خود را در فولكلور عامه كرد زبانهای ایرانی حفظ كرده است.

سازهای رایج در موسیقی كردی نی، سورنا، نایه، دهل، تنبك، تنبور و كمانچه است.

به طور كلی در موسیقی ایرانی ملودیهایی در قالب هفت دستگاه ماهور، شور، نوا، همایون، سه‌گاه، چهارگاه و پنج گاه جای می‌گیرند.

اما غیر از هفت دستگاه معروف فوق یك دستگاه مشهور دیگر وجود دارد و آن دستگاه " اصفهان " می‌باشد.

بسیاری از موسیقیدانان معتقدند این دستگاه بخشی از دستگاه شور است و بسیاری دیگر بر این باورند كه شاخه‌ای از همایون است.

آوازهای " قه‌تاری " كردی در همین دستگاه جای می‌گیرند.

در میان هفت دستگاه فوق، دستگاه شور از سایر دستگاه‌ها وسیعتر و بزرگتر است زیرا اگر چه در سایر دستگاه‌ها، چندین آواز دیگر جای می‌گیرد، اما دستگاه شور علاوه بر این خود دارای چندین " گوشه " دیگر می‌باشد.

این گوشه‌ها شامل ابوعطا، بیات ترك یا بیات زند، افشاری یاهه وشار، ده‌شتی و بیات كرد می‌باشد.

بسیاری از آوازهای كردی مانند كابوكی، شاییك ده‌گری، گول نیشان گول نیشان و اكثر آوازهای حیران در دستگاه شور جای دارند.

هنر موسیقی هر ملتی وقتی پیشرفت می‌كند كه فرهنگ ملی آن دیار، مورد توجه باشد و شرط پیشرفت، توسعه و احیاء آن در فرهنگ مردم نهفته است.

كردها به فرهنگ، زبان، ادبیات، سنت و موسیقی خود بسیار علاقه‌مند هستند و به همین دلیل در این مورد پیشرفت كرده‌اند.

كردستان با دیرینه حماسی و عرفانیش، با صفا و سادگی عاطفی ساكنانش و با طبیعت بكر و دست نخورده‌اش از روزگاران كهن تا به امروز همواره پرورنده موسیق دانان بزرگی در آغوش خود بوده است.

موسیقی كردی دارای شیوه‌ها و آوازهای مختلف است كه در زیر به آنها اشاره می‌كنیم.

"بیت " یكی از مهمترین مقامهای كلاسیك كردی است كه در جنگها، جوانمردیها و حماسه‌ها به كار برده می‌شود و در ستایش خالق یكتا و پیامبر گفته شده و در موسیقی غربی به آن(‪ (prose poem‬می‌گویند، نام دیگر آن در موسیقی كردی " بالوره " می‌باشد.

بالوره گویان، بی‌پرده و بی‌واهمه آوازشان را از هر قسم كه باشد سر می‌دهند زیرا می‌دانند كه كسی از آنان دلتنگ نمی‌شود.

بیت خوانی مبتنی بر نغمه‌های كاملا ساده و بدون رعایت وزن و قافیه است.

این آواز كردی بیشتر در مناطق مهاباد، مكریان و بوكان نواخته می‌شود.

" سوز و مقام " یكی دیگر از انواع شیوه‌های موسیقی كردی می‌باشد، مهمترین ویژگی این آواز كردی توجه به سوز درون، شكایت و زاری می‌باشد و چون با قدرت تمام صورت می‌گیرد به آن سوز و مقام می‌گویند.

این آواز در اكثر مناطق كردستان وجود دارد.

" سیاه چمانه " یكی دیگر از مهمترین آوازهای كردی می‌باشد، این آواز به شكل هجایی و در قالب ۱۰هجایی و دو مصراعی به سبك و سیاق ایرانیان كهن سروده می‌شود و به علت همزیستی با مسایل عرفانی رنگ و بوی جدیدی هم به خود گرفته است و در پاره‌ای مواقع به مقام شیخانه یا صوفیانه هم می‌گویند.

" شمس قیس رازی " در كتاب "المعجم فی معاییر اشعار عجم" به سیاه چمانه اشاره می‌كند و می‌گوید كه این آواز مختص منطقه هورامان كردستان می‌باشد كه دارای ۱۵مقام نغمگی می‌باشد.

در مورد وجه تسمیه سیاه چمانه نظرهای گوناگونی وجود دارد اما براساس یك نظریه معروف واژه سیاه به معنای رنگ سیاه و چمان كه همان جمان بوده از كلمه كردی جامه گرفته شده است و به نام جامه سیاه در آمده است و منظور كسی بوده كه در موقع خواندن این آواز جامه مشكی می‌پوشیده است.

این موسیقی بیشتر در مناطق اورامان، پاوه، نودشه، نوسود، مریوان و غرب سنندج نواخته می‌شود.

" هوره " از دیگر شیوه‌های موسیقی كردی می‌باشد، این آواز یك مقام بسیار زیباست كه سوگ، ماتم، غریبی و عزاداری را به شیوه‌های ملیح و متین به گوش شنونده می‌رساند.

اعتقاد موسیقی دانان این است كه هوره همان ستایش اهورامزدا بوده است و كردها كه پیروان آیین زرتشت بوده‌اند، با اهورامزداشروع به خواندن می‌كنند.

این آواز در كرمانشاه، ایلام، لرستان، سرپل زهاب، اسلام‌آباد، كرند غرب، گیلان غرب، هرسین، ماهیدشت و سنقروكلیایی نواخته می‌شود.

یكی دیگر از آوازهای كردی " حیران " می‌باشد كه از دل بیت سر در آورده و اغلب از متنی عاشقانه و پرسوز و گداز با توسل جستن به خالق یكتا، ائمه و پیامبران برخوردار است.

این آواز بیشتر در مناطق مكریان و مهاباد وجود دارد.

" لاووك " یا لاوژه از دیگر آوازهای كردی می‌باشد كه از ترانه‌های كلاسیك كردی سرچشمه گرفته است و در میان كردهای خراسان به مقامهای ( لو و هی له لو شوان) خوانده می‌شود.

این مقام مخصوص زنان است و وجه تمایز" لاووك " با "حیران" در نوع زبان شعری به كار رفته در آن می‌باشد.

لاووك به طور كلی به گویش زبان كردی سورانی اجرا می‌شود.

این آواز در تمام مناطقی كه به زبان كردی كرمانجی صحبت می‌كنند وجود دارد.

" گورانی" باشكوهترین و بزرگترین شیوه موسیقی كردی می‌باشد، این آواز عظیم‌ترین دسته نغمات در موسیقی كردی را دارد و كهنترین بخش ادبیات موسیقی كردی را شامل می‌شود.

اشعار گورانی ۱۰هجایی می‌باشد و در تمام مناطق كردستان این آواز به اجرا در می‌آید.

در زبان عامه به تمام شیوه‌ها و آوازهای موسیقی كردی گورانی نیز گفته می‌شود.

" چمری " نیز از آوازهای موسیقی كردی است كه به پاس تجلیل از وجود با ارزش از دست رفته‌ای اجرا می‌شود.

این آواز به معنای شیون، عزا و نهال قامت خم شده است، چمری همانند نوحه‌خوانی در فارسی است و در مناطق مختلف ایلام، لرستان و كرمانشاه طرفداران زیادی دارد.

اما موسیقی كردی وسیعتر از این است كه بتوان آن را در قالب آوازها یا شیوه‌های محدود و مشخصی گنجاند.

موسیقی كردی بازتاب غنای روحی و معنوی مردم است و در عین حال تریبونی برای تفسیر مسایل عمیق جامعه می‌باشد.

نغماتی از قبیل مقامهای الله‌ویسی، كوچه باغی، صمد عسكری و ترانه‌های ملودیكی نیز در موسیقی كردی وجود دارند كه بر اشعار هجایی و گاه عروضی استوارند.

اگر چه گفته شد كه مقامها و آوازهای كردی، جزیی از موسیقی قدیمی ایران است ولی منظور این نیست كه تمام مقامها و آوازهای كردی، بدون كم و كاست، در چارچوب دستگاه‌های سنتی ایران قرار می‌گیرند.

بعضی از آوازها و مقامهای كردی مانند سیاه‌چمانه و هوره در موسیقی كردی وجود دارند كه در داخل دستگاه‌های موسیقی ایرانی جای نمی‌گیرند و یك دستگاه خاص را می‌طلبند.

علت مصونیت این آوازها از موسیقی ایرانی این است كه این مقامها و آوازها بازمانده موسیقی غنی گاتای آیین زرتشت است و هجای این شعر نیز در ردیفهای عروضی جای نمی‌گیرد و جغرافیای سخت و آغوش گرم هورامان مانند سپری از این آوازها دفاع كرده است.

موسیقی كردی از دیرباز دارای ویژگی، غنا، ریشه و اصالت بوده است و به صورت سینه به سینه نقل شده است.

علاوه بر شناخت انواع ریتمهای موسیقی و ملودیهای كردی شناخت انواع رقص- های كردی كه با موسیقی كردی همگام هستند به دور از لطف نیست.

رقصهای محلی كردی را به دو دسته رقصهای مذهبی و رقصهای محلی كردی می توان تقسیم كرد.

منظور از رقصهای مذهبی، حركات پر شور دراوایش می‌باشد كه به سماع معروف بوده و در تكایا اجرا می‌شود در این نوع رقص دراویش در عالم بیخودی حركات سر و گردن خود را موسیقی ریتمیك هماهنگ كرده اصطلاحا در وجد به سماع می‌پردازند.

رقصهای محلی كردی عشیره‌ای ، می‌توان از ریشه‌دارترین و كهن‌ترین رقصها دانست، "هل پرین" یا رقص كردی در گذشته تنها با هدف آماده‌سازی و تقویت نیروی جسمانی و روحی مردم مناطق كردنشین انجام می‌شد.

مردمان این مناطق در گذشته‌های نه چندان دور همواره شاهد جنگهای قبیله‌ای بودند و همین امر حفظ و آمادگی همیشگی را طلب می‌كرد لذا مردمان این مناطق در وقفه‌های بین جنگها و به مناسبتهای مختلف دست در دست یكدیگر آمادگی رزمی و شور و همبستگی پولادین خویش را به رخ دشمنان می‌كشیدند.

رقص كردی را یك رقص رزمی می‌دانند كه دارای صلابت و متانتی خاص بوده و یادآور یكپارچگی این مردمان غیور در تمامی ادوار می‌باشد.

امروزه مجموع این رقصها را "چوپی" می‌گویند كه معمولا به صورت دسته‌جمعی اجرا می‌شوند.

رقصهای محلی با موسیقی كردی پیوندی ابدی داشته و معمولا زنان و مردان عشایر در مراسم شادی به دور از ابتذال دایره‌وار دست یكدیگر را گرفته به پایكوبی می‌پردازند، در اصطلاح محلی این حالت را گنم و جو(یعنی گندم و جو) می‌نامند( در منطقه مهاباد به آن رشبلك می‌گویند).

در این رقصها معمولا یك نفر كه حركات رقص را بهتر از دیگران می‌شناسد نقش رهبری گروه رقصندگان را به عهده گرفته و در ابتدای صف رقصندگان می‌ایستد و با تكان دادن دستمالی كه در دست راست دارد ریتمها را به گروه منتقل كرده و در ایجاد ایجاد هماهنگی لازم آنان را یاری می‌دهد.

این فرد كه سر چوپی كش نامیده می‌شود با تكان دادن ماهرانه دستمال و ایجاد صدا بر هیجان رقصندگان می‌افزاید.

در این هنگام دیگر افراد بدون دستمال به ردیف در كنار سر چوپی كش به گونه‌ای قرار می‌گیرند كه هر یكی با دست چپ ، دست راست نفر بعد را می‌گیرد اصطلاحا این حالت را " گاوانی " نامیده می‌شود.

در رقصهای كردی تمامی رقصندگان به سر گروه چشم دوخته و با ایجاد هماهنگی خاصی وحدت و یكپارچگی یك قوم ریشه دار را به تصویر می‌كشند برخی رقصهای كردی دارای ملودیهای خاصی بوده و توسط گروهی از زنان ومردان اجرا می‌شوند و در برخی از رقصها یكی از رقصندگان از دیگران اجرا شده و در وسط جمع به تنهایی به هنرنمایی می‌پردازند و در این حالت معمولا رقصنده دو دستمال رنگی در دستها نگه داشته و با آنها بازی می‌كند كه اصطلاحا به این نوع رقص دو دستماله می‌گویند و بیشتر در كرمانشاه مرسوم است.

نمایشها و رقصهای كردی را می‌توان به چند قسمت اصلی ذیل تقسیم كرد:
‪ -
۱گه ریان پشت پا هه لگرتن فه تاح پاشا‪ -۵لب لان‪ -۶چه پی زه زنگی شه لایی سی جار و -۱۰خان امیری.

گه‌ریان:
گه‌ریان در زبان كردی به معنی گشت و گذار و راه رفتن بوده و حركات مختص این رقص نیز معنای گشت و گذار در ذهن تداعی می‌كنند.

گه‌ریان دارای دو مقام بوده كه یكی متعلق به مناطق روستایی و دیگری مناطق شهری می‌باشد این رقص نرم و آهسته و با لطافتی خاص شروع شده و به تدریج تندتر می‌شود.

ملودی مربوط به این رقص با تنوع در ریتم و نوساناتی در اجرا تا پایان ادامه می‌یابد.

در این رقص در واقع تاثیر گشت و گذار در زندگی كردها به نمایش گذاشته می‌شود و تنوع ریتم در این رقص گویای تجربیاتی است كه در گشت و گذار به دست می‌آیند و می‌توان گفت این رقص زیبا تبلیغی است برای خوب نگریستن در اشیاو طبیعت.

این رقص زندگی با فراز و نشیب و زیر و بم هایش به تصویر كشده شده و بر ضرورت بینایی و كسب تجربه برای رویارویی با رودخانه پر تلاطم زندگی تاكید می‌شود.

این رقص، رقصندگان را برای رقصهای پر تحرك تر بعدی آماده می‌كند، تقریبا در كل مناطق كردنشین ملودی این رقص به شكلی یكسان نواخته می‌شود و در این رقص نخستین حركت با پای چپ آغاز شد و حركت پای دیگر همواره با سر ضربهای دهل كه معمولا با ریتم دو تایی اجرا می‌شوند عوض می‌شود.

پشت پا:
پشت پا رقصی است كه كمی تندتر از گه‌ریان اجرا شده و در بیشتر مناطق كردنشین مخصوص مردها می‌باشد رقص پشت پا همانطور كه از نامش پیداست انسان را به هوشیاری و به كارگیری تجارب می‌خواند تا مبادا شخص در زندگی از كسی پشت پا بخورد.

هه‌لگرتن:
هه‌لگرتن در لغت به معنای بلند كردن چیزی می‌باشد، این رقص بسیار پر جنب و جوش و شاد اجرا می‌شود كه با شور و جنب و جوش بسیار به سوی هدف روانه است.

ریتم تند ملودی مخصوص این رقص هر گونه كسالت و خمودی را نفی كرده و بر اهمیت نشاط و هدفمندی در زندگی تاكید دارد.

فتاح پاشایی:
فتاح از نظر لغوی به معنی جنبش و پایكوبی است، ملودی این رقص در سر تا سر كردستان به شكلی یكنواخت و با ریتمی تند اجرا می‌شود و لذا این رقص بسیار پر جنب و جوش می‌باشد بیشتر مردم كردستان از این رقص استقبال می‌كنند.

این رقص نشانگر انسانی است كه به شكرانه كسب موفقیتها و استفاده از نعمتهای خداوندی خوشحالی خود را به نمایش گذاشته است.

لب لان:
این رقص با ریتمی نرم و آهسته پس از فتاح پاشا اجرا می‌شود و می‌توان در آن لزوم تنوع در زندگی را مشاهده كرد، پس از اجرای پر جنب و جوش رقصها گه‌ریان، پشت پا، هه لگرتن و فتاح پاشا به ضرورت، رقصندگان لب لان می‌رقصند تا كمی استراحت كرده و تجدید قوا كنند رقص لب لان در واقع انسان را از غلبه احساسات زودگذر نهی كرده، وی را پس از طی مرحله ضروری شور و مستی به قلمرو تفكر دور اندیشی و باز نگری رهنمون می‌سازد در این رقص، شركت كنندگان آرامش خاصی را احساس می‌كنند.

چه‌پی:
چه‌پی همانطور كه اسمش پیداست به معنای چپ می‌باشد ملودی این آهنگ با وزن دو تایی اجرا شده و در بیشتر مناطق كردنشین از جمله كرمانشاه، كردستان، سنجابی، بسیار از آن استقبال می‌شود.

فلسفه این رقص قوت بخشیدن به قسمت چپ بدن می‌باشد چرا كه معمولا قسمت چپ بدن در انجام امور روزمره نقش كمتری داشته و به مرور زمان تنبل می‌شود و برای استفاده متعادل از تمامیت جسمانی همواره باید بكارگیری اعضاء سمت چپ بدن آنها را تقویت كرد.

به همین منظور در رقص چه پی قسمت چپ بدن تحرك بیشتری یافته و از خمودگی خارج میگردد، در منطقه كرمانشاه بیشتر زنها از این رقص استقبال می‌كنند.

زه‌نگی یا زندی:
در این رقص رقصندگان یك قدم به جلو گذاشته و سپس یك قدم به عقب می‌روند و این حالت تا پایان ادامه می‌یابد در این رقص ضرورت احتیاط، دوراندیشی و تجزیه و تحلیل عملكرد از جانب انسان به تصویر كشیده می‌شود، در واقع در این رقص سنجیده گام برداشتن تبلیغ می‌گردد.

شه لایی:
این رقص را كه با ریتم لنگ اجرا می‌شود می‌توان یك تراژدی شكست دانست در این رقص قدمها لنگان لنگان برداشته می‌شوند تا شكست در برابر چشمان حضار ترسیم گردد و در ترسیم این مصیبت كسی زبان به سخن نگشاید.

سه جار:
این نوع رقص با ریتم آرام و گاها تند است كه همان طور كه از اسمش بر می‌آید به معنی سه بار (سی در رسم الخط كردی ) است كه در آن سه حركت پا و سه حركت به جلو وجود دارد و به گونه‌ای یادآور عدد مقدس سه در فرهنگ فلكلوریك كردهاست.

خان امیری:
این رقص نیز با ریتمی تند همراه است و در آن دستی از هم باز و در بالا قرار می‌گیرد و حلقه‌ای بازتر و فراختر می‌سازد و بیشتر تناسبی است بین حركت دستها و پاها این رقص كه در آن گونه‌ای خودنمایی و غرور خانی نیز دیده می‌شود تداعی‌كننده پیروزی و پرواز پرندگان را در خاطر می‌آورد.

یكی از موسیقیدانان كردستان در مورد وضعیت موسیقی كردی چنین می‌گوید:
موسیقی كردی یكی از موسیقیقایی است كه به علت تنوع از غنی پرباری برخوردار است و این غنی بودن موسیقی، ماهیت، اصالت و ریشه‌دار بودن آن را نشان می‌دهد.

به گفته " هوشنگ شگرف " به علت تنوع زیاد موسیقی كردی، متناسب با هر منطقه كردنشین، آوازهای خاص آن منطقه نیز وجود دارد و این یكی از نشانه- های پربار بودن موسیقی اصیل كردی است.

وی می‌گوید: به علت تنوع زیاد موسیقی كردی، برای تمام ملودیهای شاد، ریتمیك، تراژدی و عزا در موسیقی كردی آواز وجود دارد.

وی اعتقاد دارد كه هر ملودی مخصوص یك گروه و یا سازبندی خاصی است و باید برای ساخت یك قطعه موسیقی،سازی را به كار ببریم كه متناسب با آن ملودی و اثر باشد.

وی با اشاره به اینكه باید هر ملودی در جای خود و فراخور خود استفاده شود افزود: موسیقی كردی آینده پرباری دارد و باید مواظب ملودیهای اصیل و ریشه‌دار و عمیق باشیم و آنها را با هم قاطی نكنیم.

وی در مورد جایگاه موسیقی كردی در ایران افزود: نباید فراموش كنیم كه مردم هر ناحیه به موسیقی محلی خود بیشتر از سایر مناطق توجه می‌كنند ولی تنوع و غنای موسیقی كردی باعث شده است تا مردم سایر مناطق نیز به دیده احترام به ملودیها و آوازهای كردی بنگرند و برای آنها جذابیت داشته باشد.

شگرف افزود: موسیقی كردی در عصر حاضر چنان ارزشمند و پر بها شده است كه موسیقیدانان سایر ملتها از ملودیهای كردی در موسیقی خود استفاده می‌كنند و در بسیاری از كشورهای اروپایی هم شاهد هستیم كه بسیاری از آیینها و برنامه‌های ملی خود را با موسیقی و اركستر كردی شروع می‌كنند.

وی تصریح كرد: البته در این میان نباید تاثیر شعرهای پر محتوا و همچنین موسیقی دانان و خوانندگان نامدار كرد را در حفظ این میراث كردی نادیده بگیریم.

شگرف اعتقادی به از بین رفتن موسیقی اصیل كردی به علت تهاجم موسیقی غربی ندارد و می‌گوید: تایید می‌كنم كه موسیقی غربی بر روی موسیقی كردی اثر گذاشته اما این تاثیر بسیار جدی نبوده زیرا موسیقی كردی مانند فولاد آبدیده است كه دوران سخت و طاقت فرسایی را پشت سر گذاشته است و با تهاجم موسیقی غربی اصالت آن از بین نمی‌رود.

وی افزود: حتی اگر ملودی كردی را در داخل سمفونی یا اركستر بزرگ غربی هم بنوازند، باز هم به اصالت و غنی بودن موسیقی كردی پی می‌بریم و می- توان ملودی كردی را از سایر ملودیها تشخیص داد.

وی در ادامه اظهار داشت: اگر چه تلاشهای زیادی انجام شد تا ملودیهای كردی را با سایر ملودیها ادغام كنند ولی ملودی كردی همانند طلای ناب است كه با ملودیهای دیگر ادغام نمی‌شود.

وی ادامه داد: در عالم موسیقی برخی از ملودیها وجود دارند كه نباید دست بخورند و وارد یك نوع موسیقی دیگر بشوند و ملودیهای كردی جز این نوع ملودیها محسوب می‌شوند.

شگرف در مورد تاثیر موسیقی عامیانه بر روی موسیقی اصیل كردی گفت:
موسیقی بازاری بیشتر بر اثر یك تب مقطعی روی می‌دهد و همیشه در گذر زمان است اما تاثیرات زودگذری هم از خود بر جا می‌گذارد.

شگرف راهكار حفظ موسیقی اصیل كردی را هشیاری مردم دانست و گفت: اگر مردم با جدیت به موسیقی گوش كنند و توانایی تشخیص خوب از بد را داشته باشند، هیچ وقت در دام موسیقی مبتذل نمی‌افتند.

هوشنگ شگرف تصریح نمود: دست اندركاران عرصه موسیقی باید با استفاده از شیوه‌ای جدید و سازهای اصیل كردی موسیقی كردی را بازسازی كنند و به صورت گسترده در جامعه منتشر كنند تا هویت موسیقی اصیل كردی همچنان حفظ شود.

وی افزود: موسیقی كردی چنان باید حفظ شود كه اگر یك ملودی كردی را در سرزمینی دیگر پخش كنند شنونده به راحتی بتواند این موسیقی را شناسایی كند.

راهكار دیگر شگرف برای حفظ اصالت موسیقی كردی این است كه دلسوزان موسیقی كردی در روستاهای كهن كردستان ملودیها و آهنگهای سنتی و قدیمی را جمع‌آوری كنند و با استفاده از امكانات جدید و كار كارشناسی شده به بازسازی دوباره آن بپردازند.

وی بزرگترین تهدیدها برای موسیقی كردی را در این می‌داند كه ملودیها را ازموسیقی‌های دیگر بگیریم و با موسیقی كردی مخلوط كنیم و یك نوع موسیقی جدید تنظیم نماییم.

هوشنگ شگرف ایجاد و گسترش تئوریهای موسیقی كردی و ملودیهای كردی در مقاطع دانشگاهی و تحصیلی را یكی دیگر از راهكارهای خود برای حفظ موسیقی كردی می‌داند.

وی در ادامه نبود امكانات و تجهیزات را از دیگر موانع پیش روی موسیقی كردی می‌داند و می‌گوید: به علت نبود امكانات ضبط موسیقی هم‌اكنون ۱۳كار و اثر جدید دارم كه نمیتوانم آنها را اجرا كنم.

وی در ادامه افزود: جوانانی كه در دوران تحصیل در كردستان به موسیقی كردی علاقه‌مند می‌شوند پس از پذیرش در دانشگاه و در رشته موسیقی به علت نبود رشته موسیقی كردی در دانشگاه مورد پذیرش ناچارا به موسیقی ایرانی و یا فارسی روی می‌آورند و این خود می‌تواند تاثیرات منفی در اصیل نگهداشتن موسیقی كردی بر جای بگذارد.

وی افزود: از طرف دیگر جوان تحصیلكرده كردی كه در دانشگاه‌های تهران پذیرفته می‌شوند به علت نبود امكانات موسیقی به كردستان بر نمی‌گردند و در تهران كار موسیقی را ادامه می‌دهند كه این عامل نیز باعث می‌شود در دراز مدت موسیقی كردی كمرنگ شود.

یكی دیگر از موسیقی‌دانان كرد در این مورد می‌گوید: موسیقی كردی یكی از پربارترین، غنی‌ترین و ارزشمندترین موسقی نواحی ایران است و در میان موسیقی نواحی، موسیقی كردی بیشترین تاثیر را داشته است.

" شهرام علیمحمدی " افزود: تنوع ریتمیك، ملودیك و تعدد بافتهای آوازی و سازی كه در موسیقی كردی وجود دارد رنگ و بویی خاص به این نوع موسیقی داده است.

به اعتقاد وی در هر منطقه از كردستان فرم و بافت مخصوص برای موسیقی وجود دارد و شرایط جغرافیایی و اقلیمی آن منطقه بر نوع موسیقی آن منطقه تاثیر گذاشته است و برای مثال موسیقی منطقه " هورامان " با موسیقی منطقه " بان لیلاخ " تفاوت زیادی دارد.

وی افزود: در اورامان به علت ناهموار بودن منطقه از نظر توپولوژیك و شرایط جغرافیایی، موسیقی " گه ریان " نداریم ولی در مناطقی كه زمین مسطح و همواری وجود دارد این نوع موسیقی بیشتر به چشم می‌خورد.

وی اعتقاد دارد به علت پتانسیل قوی، عنایتی كه در مناطق مختلف وجود دارد و به علت ارتباط نزدیك فرهنگ مناطق كردنشین و تبادلات فرهنگی با همدیگر، موسیقی كردی هم تاثیر گرفته است و هم تاثیر گذاشته است اما به وضوح می‌توانیم بگویم كه تاثیرگذاری موسیقی كردی بر سایر موسیقیها بیشتر از تاثیرپذیری آن بوده است.

به گفته وی به علت وجود رسانه‌های زیاد و دسترسی آسان به موسیقی سایر مناطق و نواحی تاثیری كه موسیقی كردی از موسیقی‌های دیگر می‌گرد به مراتب زیادتر شده است و برای مثال تاثیراتی كه در چند سال اخیر از موسیقی تركی گرفته شده است خیلی بیشتر شده است.

وی در این میان خوانندگان بزرگ كرد را هم مصون از این تقصیر نمی‌داند و می‌گوید: خوانندگانی مانند " مظهر خالقی " و " سید علی‌اصغر كردستانی" نیز در موسیقی خود به نوعی از ردیفهای ایرانی نه كردی استفاده كرده‌اند و خالقی حتی برخی از آثار خود را با استفاده از ساختار اركستر ملی فارسی خوانده است.

وی در ادامه این مشكل را در این میداند كه آهنگ سازهای این دو نفر فارس بوده‌اند و به موسیقی كردی نیز آشنایی كمتری داشته‌اند.

علیمحمدی تصریح كرد: برای مثال در هیچ كشور و یا منطقه‌ای فرمهای خاصی از موسیقی مانند لاووك و حیران وجود ندارد ولی در منطقه كردستان این نوع موسیقی به دلیل قدمت آن وجود دارد.

وی افزود: به همین دلیل می‌توان كردستان را پلی برای ارتباط بین موسیقی قدیمی ایران با موسیقی جدید ایران قلمداد كرد.

به اعتقاد وی امروزه تهدیداتی كه موسیقی كردی را در خطر نابودی قرار داده است به مراتب بیشتر از مسایلی است كه برای این نوع موسیقی امنیت ایجاد كره است.

وی افزود: مجموعه عواملی وجود دارند كه باعث می‌شوند موسیقی كردی یا از بین بروند، یا به فراموشی سپرده شوند، یا زلالی خود را از دست بدهند و یا تغییر شكل دهند.

وی ادامه داد: به نظر می‌رسد كه تغییر شكل موسیقی كردی بیشتر از سایر عوامل تهدیدكننده ان تاثیرگذار گذاشته است و در این راستا نبود موسسه و یا انستیتوی برای جلوگری از تغییر و یا دستكاری موسیقی كردی و یا حفظ آن به این عامل سرعت داده است.

این موسیقیدان افزود: برخوردی كه با موسیقی كردی می‌شود یك نوع برخورد مدگراست یعنی نسل جوان با استفاده از تاثیرات و بازتاب رسانه‌ها و بدون اینكه از داراییهای خود استفاده كند خود را با آن رسانه وفق می‌دهد و موسیقی او نیز تحت تاثیر این نوع برخورد قرار می‌گیرد.

وی بیشترین خطرات موسیقی كردی را از جانب جوانان می‌داند و می‌افزاید: در این نسل كمتر كسی را داریم كه با استفاده از فرمهای اصیل موسیقی خود آواز بخواند و یا به احیای آن بپردازد و حتی در برخی از اوقات برخورد نسل جوان با موسیقی كردی باعث به هجو كشیدن آن می‌شود.

وی در ادامه با اشاره به اینكه موسیقی كردی در پاره‌ای از موارد به علت استفاده از سازهای الكترونیكی باعث محسور شدن نوازندگان قدیمی و سنتی شده است افزود: البته این بحث دلیلی برای رد مطلق سازهای الكتریكی و یا تایید كامل آن نیست.

وی افزود: اگر بتوانیم با استفاده از مصالح موسیقی كردی مانند سازها، فرمهای آوازی، ریتمها و ملودیهای كردی موسیقی كردی را امروزی كنیم به راحتی می‌توان بین موسیقی كهن و قدیمی كردی با امروزی پل ارتباطی برقرار كرد.

به گفته وی با این كار هم می‌توانیم موسیقی سنتی و قدیمی خود را تثبت كنیم و هم می‌توانیم جلو تهاجمات وارده بر موسیقی كردی را بگیریم.

وی حفظ فواصل در موسیقی را یكی از عناصر مهم و ارزشمند برای حفظ یك نوع موسیقی می‌داند و می‌گوید: مثلا در بلوچستان چون فواصل موسیقی به خوبی رعایت می‌شود موسیقی آن دیار همچنان اصیل مانده است اما در كردستان چون فواصل رعایت نمی‌شود موسیقی حالت اصیل خود را از دست داده است و مردم هم كم كم به این نوع موسیقی عادت كرده‌اند.

علیمحمدی ادامه داد: عدم رعایت فواصل در موسیقی كردی باعث می‌شود كه موسیقی فقط در شعر و ریتم كردی باشد و در لحن كردی نباشد.

به گفته وی اما چون نوازندگان و آهنگسازهای خواننده‌ای مانند "حسن زیرك" همگی كرد بوده‌اند و بر اساس فواصل كردی خوانده است موسیقی وی از غنای بیشتری برخوردار است و حتی ملودیهای تركی را گرفته و به آن لحن كردی داده است.

وی ادامه داد: بر همین مقیاس نسل امروز به جای اینكه بر روی ملودیهای دیگران تاثیر بگذارد عین ملودیهای دیگران را اجرا می‌كند و خود هنرمند هم به آن درجه از قناعت نرسیده است كه بتواند اصل یك ملودی را تشخیص دهد.

این موسیقیدان كرد در ادامه نبود یك مكان آكادمیك و یا دانشگاهی كه در ان بتوان موسیقی كردی را تدریس كرد و یا آموخت از دیگر مشكلات موسیقی كردی می‌داند و می‌افزاید: واحدهای آموزشی بیشتر در راستای موسیقی غربی یا اصیل ایرانی تدریس میكنند و جایگاهی برای تدریس سازهای اصیل كردی مانند نرمه‌نی یا سرنا وجود ندارد.

به گفته وی در دانشگاهای داخل كشور بیشتر موسیقی ایرانی تدریس می‌شود و موسیقدانان هم بیشتر به نوازندگی سازهای ایرانی می‌پردازند و چیزی برای موسیقی مقامی و نواحی و محلی نمی‌ماند.

وی افزود: كسانی هم كه دارند در مورد موسیقی كردی یا سایرنواحی ایران كار می‌كنند با رنج و سرمایه خود این كار را انجام می‌دهند.

وی در ادامه نبود تحلیلگر و مفسر را یكی دیگر از مشكلات عرصه موسیقی كردی می‌داند و می‌گوید: ما به اندازه‌ای كه خواننده و نوازنده داریم مفسر و تحلیلگر نداریم و این امر باعث شده است هر چه را خوانندگان می‌خوانند و یا نوازندگان می‌نوازند به گمان شنوندگان درست باشد.

به گفته وی موسیقی ما به مرحله‌ای رسیده است كه به مخاطبانمان هر چی بدهیم می‌پذیرند و تحسین می‌كنند در حالیكه نباید چنین باشد.

وی در ادامه نبود امكانات و تجهیزات را فقط یك بهانه برای اهل موسیقی می‌داند و می‌گوید: مشكل این است كه خوانندگان ما اهل مطالعه و تحقیق نیستند و به اندازه‌ای كه می‌خوانند و یا می‌نوزاند مطالعه ندارند و گرنه یك خواننده خوب می‌تواند بدون استفاده از سالن و میكروفن هم شنونده را به گوش دادن وادار كند.

وی با اشاره به این نكته چیزی كه الان برخی از موسیقیدانان و خوانندگان به بازار می‌دهند موسیقی نیست بلكه فقط یك سر و صدای خالی است افزود:
موسیقی چنته یا لوله بازكن نیست كه فقط شادی آور و خوشحال‌كننده باشد موسیقی باید حزن‌انگیز هم باشد و مردم را به تفكر و اندیشدن وادار كند.

به اعتقاد علیمحدی اگر موسیقی هنر است باید انسان را به اندیشیدن وادار كند و برای این كار نیازمند داشتن مایه‌ای قوی است.

وی ادامه داد: ما اگر می‌خواهیم كاری تازه ارایه كنیم یعنی می‌خواهیم كه تفكری جدید ارایه كنیم و این تفكر هم برای اینكه بخواهد تثبیت شود باید درون مایه داشته باشد.

وی با اشاره به اینكه باید دیدگاهمان را نسبت به موسیقی عوض كنیم و به آن به عنوان یك حكمت بنگریم نه به عنوان منبع درامد و معاش افزود: اكنون خیلی از خوانندگان ما با استفاده از وام بانكی اقدام به خرید دستگاههای موسیقی نموده‌اند و قصد درامد زایی دارند.

وی ادامه داد: ما باید شنودگانمان را به درست شنیدن عادت دهیم و خوراكی را كه به آنها می‌دهیم به اندازه‌ای ارزشمند باشد كه شنونده همگام آن جلو برود.

به گفته وی برخی از ملودیهای مانند برفاب هستند كه فقط دو روز عمر می كنند اما برخی دیگر به علت داشتن غنای درونی تا آخر عمر جاویدان هستند.

وی در ادامه تاثیرپذیری موسیقی كردی از موسیقی غربی را اشتباه می‌داند و می‌گوید: موسیقی غربی مختص جغرافیا و فرهنگی خاصی است و ما نباید آن موسیقی را در اینجا اجرا كنیم چون فرهنگ و زندگی ما با آنها فرق دارد.

علیمحدی در پایان می‌گوید: موسیقی كردی قابلیت تحول و ذات رونده‌ای دارد و كسانی هم كه در این عرصه كار می‌كنند بهتر است كه به این تحول معتقد باشند

لینک نوشته

موسیقی کردی

 

موسیقی کردی به موسیقی و ترانه‌های مردم کردزبان گفته می‌شود.

یک پژوهشگر موسیقی کردی براین باور است که انگیزش پیدایش موسیقی کردی در راستای حفظ زبان ادبیات، فرهنگ، سرگذشتها و در مجموع تمدن و پیشینه کردها بوده‌است. موسیقی هاموید (فولکلور) کردی از سه بخش افسانه‌ها، حکایت‌ها و داستان‌ها تشکیل شده‌است.

فهرست مندرجات

[نهفتن]

 

پیشینه و گونه‌ها

 

افسانه‌ها

پیدایش موسیقی کردی مثل اکثر قومها و ملت‌های دیگر از افسانه‌های کردی شروع شد که در این قسمت، افسانه‌ها در قالب ترانه‌های کردی گفته می‌شوند. این ترانه‌ها در فرهنگ کردی به ترانه‌های دیوانی تقسیم می‌شوند و بیشتر محتوای آنها همان افسانه‌های کردی است، که شکل حماسی دارند.

اولین طلیعه‌های هنر کردی از بار ادبی و هنر موسیقی حماسه‌های کردی بودند. مشهورترین کسی که به این نوع موسیقی پرداخته «کاویس آغا» بود که ترانه‌های وی همان حماسه‌هایی هستند که از گذشتگان بر جای مانده‌است. افسانه‌های زیادی در زبان کردی موجود است که اگر فیلم سازان حرفه‌ای به آن ها توجه نمایند، می‌توانند سوژه‌های بسیار جالبی را از آن ها بسازند مانند: زارا عشق چوپان

حکایت‌ها و داستان‌ها

نوع دیگری از موسیقی فولکلور کردی مربوط به حکایتها و داستان‌هایی می‌شود که ترانه‌های داستانی نیز به دو بخش قهرمانی و دلدادگی قابل تقسیم هستند. در ترانه‌های قهرمانی به دلاوریها و مبارزه طلبی‌های یک قهرمان پرداخته می‌شود. در ترانه‌های دلدادگی جنبه‌های رمانتیک و عاشقانه بین دو شخص بیان می‌شود که از این میان، ترانه «زنبیل‌فروش» که جنبه عرفانی دارد و ترانه‌های «آس و حسن» و «خج و سیامند» که سرگذشت دو دلداده را بیان می‌کند، از معروفترین آثار در این بخش هستند.

در بخش دیگر موسیقی کردی، کردهای «سورانی» برای خود نوع ویژه‌ای از موسیقی دارند که به آنها «گورانی» می‌گویند که این نوع ترانه‌ها در میان کردهای اطرف شهرستان ارومیه و کردهای ترکیه (شمال) «لاوژه» گفته می‌شود و این نوع گورانی‌ها ریتمی به نام «قه‌تار» دارند که پژوهشگران براین باورند ریشه این واژه از واژه زرتشتی «گاتا» گرفته‌شده که در اوایل، مربوط به یک سری نیایش‌ها و مراسم مذهبی بوده‌است.

دومین نوع این موسیقی «هوره» نام دارد که مختص زبان کردی کلهری بوده و در جنوب کردستان و منطقه کرمانشاه خوانده می‌شود در ابتدا ترانه‌های ویژه‌ای در حمد و نیایش «اهورامزدا» بود و این واژه نیز ریشه زرتشتی دارد که برای نیایش‌های مذهبی آن زمان کردها که زرتشتی بودند، سروده شده‌اند.

در مراسم یادبود اشخاص بسیار مهم، کردها از یک نوع موسیقی که به مرثیه‌سرایی و مرثیه‌خوانی شباهت دارد به صورت ترانه و با تعریف ویژگیهای آن شخص برای او عزاداری می‌کنند.

در آیین‌های زادروز پیامبر، کردها یک نوع ویژه از موسیقی را اجرا می‌کنند که به آن «مولودی» می‌گویند. البته مولودی‌خوانی در بیشتر جوامع مسلمان رواج دارد. اولین مولودنامه در وصف و ستایش محمد را «ملاباتدیی» صوفی و عارف مشهور نوشت که بعدا مرسوم شد که در زمان عید مولود از سروده‌های وی در مولودی خوانی استفاده کنند. اصیل‌ترین سازهای استفاده شده در موسیقی کردی «سرنا» و «دهل» هستند و بعدا سازهایی که وارد این نوع موسیقی شده‌اند مانند «دف» و «تنبور» دارای اهمیت ویژه‌ای شده‌اند. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به «میژوی ئه ده بی کوردی» علاالدین سجادی و پژوهشی در فولکلور کردی مراجعه کنید.موسیقی کردی تا حدودی نمادی از شادیهاو غم و اندوه بعد ازپایان هر جنگ است.

هنرمندان نامدار کرد در عرصه موسیقی

 

 

سازها

سازهای رایج و اصیل در موسیقی کردی نی، سورنا، نایه، دهل، دف، تنبک، تنبور و کمانچه است.

به طور کلی در موسیقی ایرانی ملودی هایی در قالب هفت دستگاه ماهور، شور، نوا، همایون، سه گاه، چهارگاه و پنج گاه جای می‌گیرند. اما غیر از هفت دستگاه معروف فوق یک دستگاه مشهور دیگر وجود دارد و آن دستگاه "اصفهان" می‌باشد. بسیاری از موسیقیدانان معتقدند این دستگاه بخشی از دستگاه شور است و بسیاری دیگر بر این باورند که شاخه‌ای از همایون است. آوازهای " قه تاری" کردی در همین دستگاه جای می‌گیرند.

در میان هفت دستگاه فوق، دستگاه شور از سایر دستگاه‌ها وسیع‌تر و بزرگ‌تر است زیرا اگر چه در سایر دستگاه‌ها، چندین آواز دیگر جای می‌گیرد، اما دستگاه شور علاوه بر این خود دارای چندین "گوشه" دیگر می‌باشد. این گوشه‌ها شامل ابوعطا، بیات ترک یا بیات زند، افشاری یاهه وشار، ده شتی و بیات کرد می‌باشد.

بسیاری از آوازهای کردی مانند کابوکی، شاییک ده گری، گول نیشان گول نیشان و اکثر آوازهای حیران در دستگاه شور جای دارند.

 

شیوه‌ها و آوازها

موسیقی کردی دارای شیوه‌ها و آوازهای مختلف است که در زیر به آنها اشاره می‌کنیم.

 

بیت

بیت، یکی از مهم‌ترین مقام های کلاسیک کردی که در جنگ ها، جوانمردیها و حماسه‌ها به کار برده می‌شود و در ستایش خالق یکتا و پیامبر گفته شده که نام دیگر آن در موسیقی کردی "بالوره" می‌باشد. بالوره گویان، بی پرده و بی واهمه آوازشان را از هر قسم که باشد سر می‌دهند زیرا می‌دانند که کسی از آنان دلتنگ نمی‌شود. بیت خوانی مبتنی بر نغمه‌های کاملا ساده و بدون رعایت وزن و قافیه است.

این آواز کردی بیشتر در مناطق مهاباد، مکریان و بوکان اجرا می‌شود. سوز و مقام سوز و مقام یکی دیگر از انواع شیوه‌های موسیقی کردی می‌باشد . مهم ترین ویژگی این آواز کردی توجه به سوز درون، شکایت و زاری و چون با قدرت تمام صورت می‌گیرد به آن سوز و مقام می‌گویند، این آواز در اکثر مناطق کردستان وجود دارد.

 

سیاه چمانه

سیاه چمانه یکی دیگر از مهم‌ترین آوازهای کردی می‌باشد. این آواز به شکل هجایی و دو مصراعی به سبک و سیاق ایرانیان کهن سروده می‌شود و به علت همزیستی با مسایل عرفانی رنگ و بوی جدیدی هم به خود گرفته و در پاره‌ای مواقع به آن مقام شیخانه یا صوفیانه هم می‌گویند.

شمس قیس رازی در کتاب المعجم فی معاییر اشعار عجم به سیاه چمانه اشاره می‌کند و می‌گوید که این آواز مختص منطقه هورامان کردستان است . در مورد وجه تسمیه سیاه چمانه نظرهای گوناگونی وجود دارد .

اما براساس یک نظریه معروف واژه سیاه به معنای رنگ سیاه و چمان که همان جمان بوده از کلمه کردی جامه گرفته و به نام جامه سیاه درآمده و منظور کسی بوده که در موقع خواندن این آواز جامه مشکی می‌پوشیده است.

این موسیقی بیشتر در مناطق اورامان، پاوه، نودشه، نوسود، مریوان و غرب سنندج استفاده می‌شود.

 

هوره

هوره از دیگر شیوه‌های موسیقی کردی است . این آواز یک مقام بسیار زیباست که سوگ، ماتم، غریبی و عزاداری را به شیوه‌های ملیح و متین به گوش شنونده می‌رساند.

اعتقاد موسیقیدانان این است که هوره همان ستایش اهورامزدا بوده و کردها که پیروان آیین زرتشت بوده‌اند، با اهورامزدا شروع به خواندن می‌کنند.

این آواز در کرمانشاه، ایلام، لرستان، سرپل زهاب، اسلام آباد، کرند غرب، گیلان غرب، هرسین، مایدشت و سنقروکلیایی اجرا میگردد.

 

حیران

یکی دیگر از آوازهای کردی حیران می‌باشد که از دل بیت سر در آورده و اغلب از متنی عاشقانه و پرسوز و گداز با توسل جستن به خالق یکتا، ائمه و پیامبران برخوردار است. این آواز بیشتر در مناطق مکریان و مهاباد وجود دارد.

 

لاووک

لاووک یا لاوژه از دیگر آوازهای کردی می‌باشد که از ترانه‌های کلاسیک کردی سرچشمه گرفته و در میان کردهای خراسان به مقام‌های (لو و هی له لو شوان) خوانده می‌شود.

این مقام مخصوص زنان و وجه تمایز" لاووک " با "حیران" در نوع زبان شعری به کار رفته در آن می‌باشد. لاووک به طور کلی به گویش زبان کردی سورانی اجرا می‌شود. این آواز در تمام مناطقی که به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند وجود دارد.

گورانی باشکوه‌ترین و بزرگ‌ترین شیوه موسیقی کردی می‌باشد . این آواز عظیم‌ترین دسته نغمات در موسیقی کردی را دارد و کهن‌ترین بخش ادبیات موسیقی کردی را شامل می‌شود. در زبان عامه به تمام شیوه‌ها و آوازهای موسیقی کردی گورانی نیز گفته می‌شود.

 

چمری

چمری نیز از آوازهای موسیقی کردی است که به پاس تجلیل از وجود باارزش از دست رفته‌ای اجرا می‌شود. این آواز به معنای شیون، عزا و نهال قامت خم شده است .

چمری همانند نوحه‌خوانی در فارسی و در مناطق مختلف ایلام، لرستان و کرمانشاه طرفداران زیادی دارد. اما موسیقی کردی وسیع‌تر از این است که بتوان آن را در قالب آوازها یا شیوه‌های محدود و مشخصی گنجاند. به ن.عی می‌توان بیان کرد که موسیقی کردی یکی از اصیل ترین و کهن ترین نوع موسیقی ایرانی بیان می‌گردد

موسیقی کردی بازتاب غنای روحی و معنوی مردم و در عین حال تریبونی برای تفسیر مسایل عمیق جامعه می‌باشد. نغمه‌هایی از قبیل مقام‌های الله ویسی، کوچه باغی، صمد عسکری و ترانه‌های ملودیکی نیز در موسیقی کردی وجود دارند که بر اشعار هجایی و گاه عروضی استوار هستند .

اگر چه مقام‌ها و آوازهای کردی، جزیی از موسیقی قدیمی ایران است، ولی منظور این نیست که تمام مقام‌ها و آوازهای کردی، بدون کم و کاست، در چارچوب دستگاه‌های سنتی ایران قرار می‌گیرند.

بعضی از آوازها و مقام‌های کردی مانند سیاه چمانه و هوره در موسیقی کردی وجود دارند که در داخل دستگاه‌های موسیقی ایرانی جای نمی‌گیرند و یک دستگاه خاص را می‌طلبند. علت مصونیت این آوازها از موسیقی ایرانی این است که; این مقام‌ها و آوازها بازمانده موسیقی غنی گاتای آیین زرتشت و هجای این شعر نیز در ردیف‌های عروضی جای نمی‌گیرد و جغرافیای سخت و آغوش گرم هورامان مانند سپری از این آوازها دفاع کرده است.

موسیقی کردی از دیرباز دارای ویژگی، غنا، ریشه و اصالت بوده و به صورت سینه به سینه نقل شده است .

یکی از موسیقیدانان کردستان در مورد وضعیت موسیقی کردی چنین می‌گوید: موسیقی کردی به علت تنوع از غنی پرباری برخوردار است و این غنی بودن موسیقی، ماهیت، اصالت و ریشه‌دار بودن آن را نشان می‌دهد.

لینک نوشته

شرف‌خان بدلیسی تاریخ نگار کرد
 شرف‌الدین بن شمس‌الدین بـِدلیسی معروف به شرف‌خان بدلیسی (۹۴۵ قمری- درگذشت: ۱۵۹۹ میلادی) یکی از تاریخ‌نگاران برجسته تاریخ کردان است.

کتاب او به نام شرفنامه، تاریخ مفصل کردستان، که به زبان فارسی نوشته شده از منابع اصلی تاریخی مربوط به قوم کرد بشمار می‌آید. وی شرفنامه را در ۱۵۹۷ میلادی به پایان رساند.این کتاب توسط عبدالرحمان شرفکندی{هژار}شاعر مترجم ونویسنده کرد به زبان کردی ترجمه شده است.

شرفخان در کره‌رود (بین قم و همدان) زاده شد. نیاکان او امیران ایل روژکی بودند که در سال ۱۵۴۳ میلادی بر منطقه بتلیس (در کردستان ترکیه) فرمان می‌راندند. دگرگونی‌های سیاسی باعث شد تا پدر او، امیر شمس‌الدین بن شرف‌الدین به ایران مرکزی مهاجرت کند. شرفخان در سن نه سالگی به دربار شاه تهماسب یکم راه یافت. شرفخان به مدت بیست سال در استان‌های گوناگون ایران به عنوان والی منصب داشت. در سال ۱۵۷۶ به مرکز فراخوانده شد و به همراه ۶۰۰ خانوار از ایل و خانواده خود به ماموریتی به سوی منطقه وان (ترکیه امروزی) فرستاده شد. خسرو پاشا، فرماندار وان، از ترس ورود فرستادگان به دربار سلطان مراد سوم گریخت. شرفخان بدینوسیله فرمانروایی موروثی بر بتلیس و منطقه موش را بدست آورد.

جالب اینجاست که لقب خان را خانواده شرفخان نه از شاهان ایران و نه از پادشاهان عثمانی دریافت کرده بودند

 

لینک نوشته

غار سهولان مهاباد

 

غار سهولان مهاباد

غار «سَهولان» در روستای «سهولان» ۴۲ کیلومتری شمال شرق مهاباد در استان آذربایجان غربی واقع شده‌است. ارتفاع سقف غار تا سطح دریاچه آن به ۵۰ متر می‌رسد و عمق آب در برخی جاها به ۳۰ متر می‌رسد. اختلاف دمای درون و بیرون غار بین ۱۰ الی ۱۵ درجه‌است.

سهولان به زبان کردی به معنی یخبندان است و مردم محلی غار را «کونه کوتر» یعنی لانه کبوتر نیز می‌نامند. دلیل این نامگذاری وجود تعداد زیادی لانه کبوتر درون غار است.

این غار در فهرست آثار طبیعی ملی ایران قرار دارد.

 

مشخصات غار سهولان

ساختار زمین شناسی غار:آبی-خاکی-سنگ آهک

طول مسیر آبی کشف شده :۳۰۰ متر

طول مسیر خشکی کشف شده :۲۵۰ متر

مساحت کشف شد: حدود ۲ هکتار

مینانگین ژرفای آب: ۲۲ متر

بیشینه ژرفای آب: ۵۲ متر

میزان رطوبت : ٪۷۰ الی ٪۷۵

دمای درون غار: ۵ الی ۱۰ درجه‌ سانتیگراد

نوع رسوبات: آهکی

وسعت تالار اصلی: ۵۸ متر در ۴۲ متر

ارتفاع سقف غار: ۵۰ متر

موجودات داخل چاه: کبوتر و خفاش

جاذبه طبیعی: وجود قندیلهای آهکی به اشکال مختلف

دیرینگی آثار بدست آمده از غار: هزاره دوم قبل از میلاد

ارتفاع از سطح دریاهای آزاد: ۱۷۵۱متر

موقعیت جغرافیائی: ۴۶ درجه شرقی و ۳۶ درجه و ۴۱ دقیقه عرض شمالی

سال حفاظت: ۱۳۷۹ و بر اساس مصوبه ۱۶۹ شورای عالی حفاظت محیط زیست

لینک نوشته

دایه گیان

                        دایه گیان

دایه گیان بگری له سه ر خاکم که وا شینم ده وی
زور بگریه دایه گیان فرمیسکی خوینینم ده وی

من گولی سه د ئاره زوی ژینم له خاکا خه وتووه
خاکی مه یدانی خه بات ره نگینی خوینی من بووه

دا مه نیشه دایه گیان بو هاتنی من چاوه ری
دلنیا به, به سیه تی ,بو ده نگی  ده رگا مه گره گوی

من ده میکه جه رگی سوتاندوم هه ناسه ی سه ردی گه ل
دلپری کردوم خه می ده سکورتی و ره نگ زه ردی گه ل

من کوری کوردی شه هیدی ری ی خه باتم دایه گیان
کوتری خوینیین په ری باخی ولاتم دایه گیان

من له شاری خوم غه ریب و بو هه مو بیگانه خوم
کوتری کوژراوی ریگای لانه خوم,بی لانه خوم
 
دایه گیان بگری له سر خاکم  که وا شینم ده وی
زور بگریه دایه گیان فرمیسکی خوینینم ده وی

(ماموستا هیمن
)

لینک نوشته

زندگی نامه استاد هادی ضیاالدینی از زبان خودش
استاد هادی ضیاالدینی (نقاش ، طراح و مجسمه ساز) )

 

در سال1335 در سنندج و محله « جور آباد » و در خانواده ای اهل شعر و عرفان بدنیا آمدم .


ادامه مطلب
لینک نوشته

مطالبی جالب از اشخاص بزرگ
در راه رسیدن به اوج با مردم مهربان باش چرا که هنگام

سقوط با همان مردم روبرو خواهی شد .

 

 

از لباس کهنه ات خجالت نکش  از افکار کهنه ات خجالت

بکش .      <<  اینشتین  >>

 

 

 

زندگی یه پل قدیمیه به این فکر نکن که اگه تنها ازش ب

گذری دیرتر خراب میشه به این فکر کن که اگه افتادی

یکی باشه که دستتو بگیره .

لینک نوشته

یه شعر جالب از ماموستا هه ژار
 

فه له ک بیزارم له ده س کاره که ت     

بیزارم له ده س چه رخه لاره که ت

فه له ک چه رخه که ت له سوریان که وی   

وا ساتی هه ژار بی خه م ناخه وی

لینک نوشته

درباره شيرکو بيکس شاعر معاصر و نامدار کُرد

شیرکو بیکَس شاعر بی مرز كُردستان

01

 

 


درباره شيرکو بيکس شاعر معاصر و نامدار کُرد


شعر كوردی با وجود محاصره‌ی فرهنگی، هرگز هویت ملی خود را از دست نداده و شاعران كورد بخاطر تشخیص امتیاز انسانی و مسیر متعهد خود، هرگز تسلیم تخیل بی بار و پروسه زیبایی كلام نمی‌شود. آنچه خط همبستگی زبان و جان خلاق این شاعران را به وجود می‌آورد، زبان مشترك آنها از یك حلقوم خونین است.
یكی از عمده عواملی كه تاكنون سبب حفظ و حراست فرهنگ ملت كورد شده است همین همسویی اندیشه‌ی قومی است. شاعران كورد به آن نكته فروزش و فراگیر اندوه و شادمانی مشترك انسانی رسیده‌اند و زبانشان ... همبسته‌ی بغض‌ها و بیم‌ها و دردها و عشق‌ها و عاشقانه‌های آدمی را در بر می گیرد.
شاعرانی كه رسوب، فرهنگ، دردها و ناعدالتیها و ادبیات این ملت را به گوش دنیا رسانده و خود نیز جهانی شده اند . یكی از این شاعران جهانی و معاصر كورد استاد شیركو بی‌كس می باشد. شیركو بی‌كس فرزند «فایق بی‌كس» كه پدرش یكی از شاعران بزرگ و ملی كورد می باشد. شیركو بیكس‌ در سال 1940 میلادی (1319) شمسی در شهر سلیمانیه به دنیا آمد و در دامن مادری فرهنگ دوست و پدری دانا بزرگ شد.
او بعد از استاد عبدالله گوران، یكی از شارحان و معماران پیشرو شعر آزاد كوردی است. شیركو بی‌كس پر كار و خستگی ناپذیر كه بیشتر به مفهوم ادبی جهانی در اذهان اهل فن جایی گرفته است و با آنكه در نقد ، داستان و ترجمه تواناییهایی در خور و شایسته می باشد، اما كار شعر ، سرنوشت محوری قلم او را رقم می زند . استاد شیركو بی‌كس هر چند وابستگی به احزاب و گروههای فعال سیاسی كورد را داشت اما از راه ادبیات و سرودن شعر به مبارزه علیه ظلم و زور روا شده به ملت كورد پرداخت و سالها در این زمینه به فعالیت پرداخت كه می توان به مبارزات او در این مهم بر علیه رژیم فاسد و اشغالگر بعثی صدام حسین و سرودن شعر برای شخصیتهای مبارز كورد و شهیدان این راه اشاره كرد.
سخت كوشی و پیگیری این شاعر جهانی در سیطره فرهنگ، ادبیات و شعر كوردی ، به او شخصیتی غول آسا و عاصی بخشیده است. شاعر چیره دست فارس زبان روزگارمان سید علی صالحی سالها پیش شیركو بی‌كس را امپراتور شعر دنیا نامیده است .


ادامه مطلب
لینک نوشته

زندگينامه قاره مره 1304- 1388

زندگينامه: قادر عبدالله ‌زاده (قاره مره) (1304- 1388)

قادر عبدالله‌ زاده‌، مشهور به‌ "قاله‌ مه‌ره"، هنرمند ناميو نوازنده نامدار شمشال اول دي ماه 1304 در روستاي كوليجه از توابع شهرستان بوكان به دنيا آمدوي در گفت وگويي گفته بود كه از 11 سالگي شمشال مي‌نواخته است. شمشال سازي بادي فلزي زرد رنگي است، شبيه ني كه در كردستان مي‌نوازند.
در سطح اين ساز شش سوراخ وجود دارد و یکی از ساز‌های اصیل و قدیمی در منطقه «کردستان» است. شمشال، در شمار ساز‌های بادی فلزی برنجی قرار می‌گیرد و از لحاظ نوع صدا و وسعت در زمره‌ی ساز‌های بَم با طنین خاص خود است. این ساز از « مِسوار» که آلیاژی زرد رنگ است و از آن برای ساخت سماور‌های قدیمی زغالی استفاده می‌شده، ساخته می شود.
شیوه نوازندگی این ساز هم کاملاً تحت تاثیر وضعیت جغرافیایی منطقه «کردستان» است که طبیعتی کوهستانی و پستی- بلندی‌های بسیار دارد. نوع نوازندگی این ساز کاملاً پرشور و هیجان با صداهای قوی و ضعیف مکرر و تکرارهای متوالی است.
لقب قاله مره (مرد آرام) را شيخ محمد (شيخ منطقه‌اي كه قادر در آن زندگي مي‌كرد) به وي داد. او سازش را که بیش از ۱۳۰ تا ۱۴۰ سال قدمت دارد و از يك نفر خريده بود در طول زندگي از خود دورش نساخت. سازی که روزها آن را زیر آستین لباس کردیش می‌گذاشت و شب‌ها آن را زیر بالش می‌گداشت و بر بالین آن به خواب می‌رفت.
او می‌‌گوید: «عاشق شِمشال سید شده بودم. چند بار رفتم پیشش و بهش پیشنهاد خرید شِمشالش را دادم اما قبول نکرد. پس از مدتی مریض شد و مرد. من هم شِمشالش را از پسرش با یک رأس گوسفند که آن زمان ۵ قِران قیمت داشته معاوضه کردم
پدر، پدربزرگ و برادران قاله مه‌ره هم از نوازندگان برجسته و مشهور شِمشال بوده‌اند؛ اما او می‌گوید که هیچ‌کس استاد او نبوده و ساز زدن را به او یاد نداده است. قاله مه‌ره خدا را استاد خود می‌‌داند. آهی می ‌کشد و درحالی که اشک در چشمانش جاری شده، می‌‌گوید:«همه چیز از یک خواب شروع شد. فصل پاییز بود. بچه بودم، مهمانی یکی از فامیل‌‌هایم دعوت شده بودیم. برادرم و دو نفر دیگر از بستگانم شِمشال می ‌زدند. می ‌خواستم شِمشال بزنم، اما مانند آنها نمی‌‌توانستم. آن‌ها هم مرا بیرون کردند و من هم گریه‌کنان به سمت یه خونه گِلی دویدم و تا اون جایی که ‌تونستم گریه کردم و همون جا خوابم برد. یک نفر اومد تو خوابم و بهم گفت: «عبدالقادر، عبدالقادر، پاشو، از بس گریه کردی حوصله خدا رو هم سر بردی، برو و شِمشال بزن
او ادامه می‌دهد: «وقتی از خواب بیدار شدم، شروع کردم به نواختن شِمشال. دیگه قادر دیروز نبودم و کسی حریف من نبود
خانه‌ی یک طبقه‌ی قاله مه‌ره، در کوچه‌ای بُن بست و خاکی، در حاشیه شهر قرار دارد. او هر روز صبح از ساعت ۹، با عصایی که در دست داشت به خیابان «کهنه»، شهر «بوکان»، که جنوبی‌‌ترین شهر استان «آذربایجان غربی» است می‌رفت و تا ظهر به گشت زنی در خیابان‌‌های اطراف خانه‌اش می‌پرداخت و شِمشال می‌نواخت.
عصر‌ها نیز به قهوه خانه‌های «ملا عباس»، «ره‌حمانه چوُر» و «حاجی محمد» که در میدان کوچکی که در آن گندم و جو خرید و فروش می ‌کنند، می‌رفت و برای مردمی که اکثر آن‌ها بیشتر از ۵۰ سال سن دارند ساز می‌نواخت.
قاله مه‌ره دوران نوجوانی و جوانی چوپان بوده اما بقیه عمرش را برای مردم کوچه و بازار شِمشال زده است و تنها راه کسب درآمدش هم نی زنی بوده‌ است و از این راه امرار معاش می‌کرد. او حتی روز‌های جمعه به غار «سهولان» که در فاصله ۳۵ کیلومتری «بوکان» و در نزدیکی «مهاباد» است می‌رفت تا ساز بزند و پول دربیاورد.
او بعضی از روز‌های هفته هم برای ساز زدن و کسب درآمد سری به شهرهای اطراف می‌زد. مثلاً با طی کردن مسیر ۵۵ کیلومتری خود را به «مهاباد» می‌رساند و یا مسیری ۳۵ کیلومتری را طی می‌کرد تا به «سقز» برسد و در خیابان‌‌های اصلی ساز بزند و پول جمع می‌کند.
قاله مه‌ره «شمشالش» را تنها دوست و همدم خود می‌دانست و به‌ شوخی می‌گفت: «همیشه با هم خوابیدیم. از بچگی با هم بزرگ شدیم. گاهی وقت‌ها با هم صحبت می‌کنیم و گپ می‌ زنیم. هر چی از دهنش در بیاد می‌‌گه. یه حرف‌هایی می‌‌زنه که آدم تعجب می‌‌کنه. خیلی هم پر رو شده
قاله مه‌ره، با آن که سواد خواندن و نوشتن نداشت اما دریایی از موسیقی غنی کردستان را در سینه‌‌اش حفظ کرده بود. او، بیشتر آهنگ‌های ترانه‌هایش را خودش ساخته‌ بود. داستان‌های عاشقانه و منظومه‌های حماسی کردستان خمیر مایه آهنگ‌‌های او هستند. وی گفته‌ است که بیش از ۱۷۰ «مقام» را حفظ کرده‌ام. گرچه تعداد بیشتری را می‌‌دانستم اما الان نمی‌‌توانم بزنم.
قاله مه‌ره در بین آهنگ‌هایی که نواخته‌ است، آهنگ «کانبی خواز» را خیلی دوست داشت. کانبی خواز، اسم مردی به نام «کانبی فَقِه وَیسه» بوده که در یک نبرد رویارو با «احمد خان نامی» ، از ارباب‌های «مراغه» هر دو به دست یکدیگر کشته می‌‌شوند. گفته می‌‌شود که این بیت را زنی به نام «خواز» که خواهر کانبی بوده، سروده است.
آوازه و شهرت زیاد قاله مه‌ره باعث شده هر‌از چند گاهی به مناسبت‌ های گوناگون و برای اجرای برنامه‌های مختلف از جمله یادواره‌ بمباران شیمیایی «سردشت» و «حلبچه»، یادبود قرباینان «اَنفال» (کشتار بیش از 180 هزار کرد به دست رژیم بعث در کردستان عراق)، بزرگداشت هفته معلم، اجرای ساز‌های محلی در کردستان ایران و عراق به مراسم‌ های مختلف دعوت شود و سفر‌هایی را به نقاط مختلف ایران داشته باشد.
سفرهایی که لوح‌ های تقدیر زیادی هم برایش به همراه داشته است كه از جمله آنها لوح برگزيده در جشنواره موسيقي نواحي ايران در كرمان بود. لوح‌ هایی که با ۸ تا از آن ‌ها که حاشیه ‌های فلزی و چوبی دارند دیوار اتاق خوابش را تزئین کرده بود.
قاله مه‌ره چند سال پیش، به گفته خود به دعوت «جلال طالبانی» رئیس جمهور کنونی عراق، به‌ منظور نواختن ساز، به‌ مدت ۲۰ روز به کردستان عراق سفر کرد.
قاله مره 31 ارديبهشت 88 در منزل مسكوني‌اش دار فاني را وداع گفت

لینک نوشته

صفحه نخست
پست الکترونیک
آرشیو وبلاگ

آرشیو وبلاگ
90/03/22 - 90/03/31
90/02/22 - 90/02/31
89/09/22 - 89/09/30
89/09/08 - 89/09/14
89/09/01 - 89/09/07
89/07/22 - 89/07/30
89/06/01 - 89/06/07

پیوندها
اخبار وبلاگ ها
ليست وبلاگ ها
قالب هاي وبلاگ
اخبار ايران
اخبار ICT
تفريحات اينترنتي
تالارهاي گفتگو
:: طراح قالب ::


  RSS  
پرشین وبلاگ